Meşakkat ve sıkıntı, kolaylık sebebidir.

Meşakkat teysiri celbeder; Yani zorluk, peşinden kolaylığı ve suhûleti getirir, her türlü sıkıntı ve darlık ânlarında kolaylaştırma yoluna gidilir…

Meşakkat: Zorluk, güçlük, sıkıntı demektir.
Teysir: Kolaylık, kolaylaştırma demektir.
Celbeder: Çeker, gerektirir, meydana getirir anlamındadır.
Bu kâidenin dayanağı aşağıda ki âyet-i kerimedir:

“- Allah size kolaylık diler, zorluk dilemez!.." (Bakara sûresi, 185) âyeti bu fıkhi kâidenin temel delilidir ve İslâm hukûkunda dinî sorumluluklarda insanlara aşırı zorluk yüklenmediğini, istisnâî ve zor durumlarda onlara hafifletici hükümler (ruhsatlar) uygulandığını gösterir…

“- Allah size kolaylık diler, zorluk dilemez…” âyeti bu prensibin delili olmakla beraber ayrıca:

“- Dinde hayırlı olan kolaylık göstermektir…” ve
“- Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz!..” hâdîs-i şerîfleri de yine bu prensibin delilleridir.

Fıkıh ilminin bir hayli hükmü, bu esasa dayalı olarak vaz edilmiştir. Yâni, güçlük, kolaylığı gerektirir, sıkıntı genişliğe yol açar. Darlık zamanında genişlik göstermek gerekir…

Misal: Açlıktan ölecek kimsenin, haram şeylerden ölmeyecek kadar yemesine müsaade edilmiştir… [1]

Fıkıh âlimlerinin, şer’i hükümlerde gösterdiği ruhsatlar ve hafifletmeler, hep bu kâideden çıkartılmıştır. Açlıktan ölmemek için, dînen ve hukûken yasaklanmış leş, domuz eti yemek câiz olduğu gibi, susuzluktan ölmemek için şarap da içilebilir.

Ancak bir işin meşakkat olduğunda ve yapılmaması hakkında açık bir nass varsa bu iş yapılamaz. Meşakkat sebebiyle başkasını öldürmek asla câiz olamaz. Açlıktan ölmemek için birini öldürüp yemek de kezâ câiz değildir. Birisini öldürmesi için ölümle tehdit edilen kimse de, denilen kimseyi öldüremez. Şâyet buna rağmen öldürürse, cezâ tehdit edene verilir…

Dinin gösterdiği ve Şârî Teâlâ’nın sevdiği ruhsat, kendi emirlerini yaparken zarûret hâline düşenler için, bildirmiş olduğu kolaylıkları yapmaktır. Yoksa emirleri yapmaktan kurtulmak ve aklına, görüşüne göre kolaylık aramak câiz değildir. Dinde güçlük göstermeyiniz demek, kolayınıza geleni yapınız demek değildir.

İslâmiyetin izin verdiği, câiz olan kolaylığı yapabilirsiniz demektir. Meselâ, hasta olduğu için veya çok soğuk olduğu için ayakları yıkamak güç olunca, mestler üzerine mesh edilir. Çünkü İslâmiyet buna izin vermiştir. Fakat kolaylık olsun diye ayakları yıkamadan mest giyilmez. Çünkü İslâmiyet buna izin vermemiştir. Hasta olan kimse, ayaklarını başkasının yardımı ile yıkar. Hava soğuk ise, suyu ısıtıp öyle yıkar. Mestlerini bundan sonra giyer. İslâmiyet, bu kolaylığa izin vermiştir. Necmüddin Gazzî Hüsnü’t-Tenebbüh’de der ki,

“- Şeytan insana, dinin bildirdiği kolaylıkları yaptırmak istemez. Meselâ mest üzerine mesh ettirmez. Ruhsat ile amel etmeli; fakat hiçbir zaman (telfîk sınırlarını zorlayarak) mezheplerin kolaylıklarını aramamalıdır…” [2]

[1] https://mevlanatakvimi.com/mesakkat-teysiri-celb-eder-mecelle-17-kaide/
[2] Şimşirgil, A.& Ekinci, E. B. (2018); Ahmet Cevdet Paşa ve Mecelle’den Düsturlar, 8. Baskı, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul, s,159-161