Bir Özür İçin Câiz Olan Şey, Ol Özrün Zevâliyle Bâtıl Olur, yani mâna-i diğerle; Bir özür sebebiyle câiz olan şey, o özür ortadan kalkınca câiz olmaktan çıkar.
Önce câiz olmayan, fakat bir özürden dolayı câiz olan şey, mevcut özrün ortadan kalkmasıyla hükümsüz kalır… Meselâ:
a) Vücudundaki bir hastalıktan dolayı su kullanamayan kimse, bu özründen dolayı teyemmüm eder.. Ama mevcut hastalığın giderilmesiyle özür kalkmış olacağından, artık su ile abdest alır ve teyemmüm edemez…
Bunun gibi suyu kullanmaya sıhhati müsâid olmakla beraber su bulamayan kimse, bu özründen dolayı teyemmüm eder. Su bulununca da teyemmüm hükümsüz kalır…
b) Şâhitlik üzerine şâhitlik... Asıl şâhit hasta olur veya seferde bulunursa, bir özre mebni şehâdet üzerine şehâdet câiz olur. Ama asıl olan şâhid iyileşir veya seferden dönerse, o zaman fer'in yani asıl olmayan şâhidin şehâdeti bâtıl olur… [1]
Fert ve cemiyetin birtakım ihtiyaçlarını karşılamak gereği ortaya çıksa; bu ihtiyaçlar zarûret gibi kabul edilip bazı memnû’iyetler (yasaklar) kalkar ve böyle bir ihtiyaç karşısında kıyas terk edilir;
a) Selem akdi alışverişinde “Bey’ün bi’l-vefâ”ya (bir malın belirli bir müddet kullanıldıktan sonra, aynı fiyata geri satılması şartına) cevâz verilmesi bu cinstendir. Tarihte; Buhâra halkından, borç alıp verme muâmelesi çoğalınca, görülen ihtiyaç üzerine bu muâmeleye cevâz verilmiştir…
b) Bunun gibi kıyas hilâfına, seleme de cevâz verilmiştir… Çünkü alım-satımda, mâdûmun (henüz mevcut olmayan şeyin) bey’i yapılamaz. Fakat ihtiyaç bu kıyâsın hilâfına cevâz vermeyi gerektirmiştir. Ve bu Selem akdi alışverişi, Peygamberimizin ekonomik mûcizesidir…
c) Genel olarak orada kalma vakti ve yararlanma nispeti belli olmamakla beraber hamamda yıkanmak, halkın ihtiyâcına binâen câiz karşılanmıştır. Ama bu kıyâsa aykırıdır. Çünkü ücret belli olmakla beraber, menfaat belli değildir. Hamama giren kimsenin ne kadar kalacağı ne kadar su sarf edeceği bilinmemektedir…
Selem Akdi; normalinden biraz düşük fiyatla, ama peynir, zeytin, kumaş, tuhâfiye ve kırtasiye gibi mevsimlik malların birkaç ay sonrasında teslim alınması şartıyla yapılan; tüketiciye ucuz mal, üreticiye ise fâizsiz kredi imkânı sağlayan ve sadece İslam’da bulunan mûcize bir ekonomik yöntemdir… [2]
Zarûret hali ortadan kalkınca, yasak geri döner ve o fiil yasak olmaktan çıkar. Meselâ, kirâladığı şeyde bir ayıp ortaya çıkan kirâcı, akdi feshedebilir. Bunda zarûret vardır. Ancak kirâlayan kişi; bu ayıbı giderirse, artık ayıp feshedilemez. Çünkü özür ortadan kalkmıştır…
Şâhidin gâipliği veya hastalığı hâlinde şahâde ale'ş-şahâde denilen ve şâhidden duyduğunu beyan ederek yapılan şâhidlik câizdir. Ancak şâhid ortaya çıkar veya iyileşirse artık bu özür muteber olmaz ve şahâde ale'ş-şahâde câiz olmaktan çıkar…
Çocukluk, mecnunluk (akıl hastalığı), ma'tuhluk (bunaklık) hacr sebebidir. Bunda zarûret vardır. Ancak büyürse, mecnun ve ma'tuh iyileşse, bu takdirde hacr sebebi kalkar ve tam ehliyetli hâle gelirler. Çünkü bunların hacr altında olmalarını gerektiren özür ortadan kalkmıştır…
Vücudunda yara olan, su ile yıkaması zarar verirse, mesheder. Meshetmesi zarar verirse, yıkamaz. Yaranın sargısı da böyledir. Bunda zarûret vardır. Ama yara iyileşince, burayı yıkamak şart olur… [3]
[1]https://www.islamiokul.com/oku/kutuphane/fikih/fikihkaideleri/003.htm#_Toc113024117
[2] https://www.millicozum.com/mc/ozel-yazilar/islam-fikhinda-hukukunda-kaide-i-kulliye-genel-kural-sayilan-esaslar/
[3] Şimşirgil, A.& Ekinci, E. B. (2018); Ahmet Cevdet Paşa ve Mecelle’den Düsturlar, 8. Baskı, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul, s,167.