Osmanlı Devleti’nin çöküş döneminde, devletin elinin ulaşamadığı, hâkimiyetinin eskisi gibi etkili olmadığı Uzak Doğu (Hindistan, Pakistan, Afganistan) ve Orta Doğu’daki (Mısır, Suriye vb.) yerlerde etkili olan ve Batılılarca desteklenen Cemaleddin Efgani’nin başını çektiği Reformist İslâmcılık ile Osmanlı hâkimiyetinin merkezi payitahta ulema sınıfı içinde ortaya çıkan, Sultan Abdülhamid karşıtlığının yanı sıra Batı’ya karşı mağlubiyet psikolojisi, yine Batı’dan tevarüs eden hak ve özgürlük arayışının yanı sıra dini bağnazlığın da etkisiyle yayılan Popülist İslâmcılık, Türkiye’de fikrî planda belirli bir etkiye sahip olsalar da siyasî olarak etkili olamamışlardır. Reformist İslâmcılık hareketinin öncülerinin kitapları tercüme edilerek fikirleri Türkiye’ye ithal edilmeye çalışılmıştır. Mezkûr hareket, Pakistan, Mısır ve Suriye’de siyasî olarak belirli düzeyde etki etmiştir. Popülist İslâmcılık ise Derviş Vahdeti’nin idam edilmesinden sonra etki alanını tamamen yitirmiştir. Türkiye siyasetinde etkili olan, bu topraklardan çıkmış, yerli ve milli “Anti-Reformist İslâmcılık”tır.
Anti-Reformist İslâmcılık
Türkiye’de Anti-Reformist İslâmcılığı anlamak için İmam-ı Rabbani ile başlayan Müceddidiyye veya Ahmediye Hareketi’ni, hareketi devam ettiren Abdullah ed-Dıhlevi ile onun talebesi Mevlânâ Hâlid-i Bağdadi ve Halidiyye Hareketi’nin etkisini fark etmek gerekir. Bu bağlamda, Türkiye’de Cumhuriyet dönemi siyasette etkisini belirgin şekilde gördüğümüz Nakşibendîlik tarikatının, İmam-ı Rabbani ve Mevlânâ Hâlid-i Bağdadi ekolünden beslendiğini belirtmekte fayda vardır.
Anti-Reformist İslâmcılık, Sultan II. Abdülhamid’in tahta ilk çıktığı yıllarda kerhen ilan ettiği Meşrutiyet’in ilanına tepki göstermişken, 31 Mart Olayı sonrası devletçi yapısından sıyrılmış, Sultan II. Abdülhamid’in hal edilmesine ve sonrasında İttihat ve Terakki Partisi’nin uygulamalarına karşı sert muhalefete başlamıştır.
Anti-Reformist İslâmcı hareketin İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne karşı ilk siyasi muhalefet oluşumu Cemiyet-i İttihadiye-i İslâmiye’dir ve başkanlığını Fatih Camii Müderrisi ve ileride Sultan Vahdettin döneminde Şeyhül-İslâm olacak Tokatlı Mustafa Sabri Efendi’dir. İttihat ve Terakki Partisi’ne karşı teşkilatlanan “Cemiyet-i İttihadiye-i İslâmiye”nin kuruluş tarihi 12 Ağustos 1912’dir.
Bu dönemde kurulan derneklerden birisi de “Cemiyet-i Sufiye”dir. 1918 tarihinde Milli Birliği Koruma ve I. Dünya Savaşı karşısında halkı uyandırma amacıyla kurulan cemiyetin kurulmasında Kelâmî dergâhı şeyhi Şeyh Es’ad Erbili’nin etkisi vardır. Yine zamanın Şeyhülislâmı Musa Kazım Efendi de cemiyetin ikinci reisidir. Cemiyet, tasavvufî yönü ağırlıklı ve iyi Müslüman yetiştirme amacına yönelik hedefleriyle ön plana çıkmıştır.
Anti-Reformist İslâmcılığın siyasi yönü kuvvetli derneklerinden birisi de “Cemiyet-i Müderrisîn”dir. 15 Şubat 1919 tarihinde kurulan cemiyet, özellikle medrese hocaları, talebeleri, bunların sorunları, tebliğ ve irşat faaliyet metotları, İslâmiyet’i sevdirme, insanları öğrenmeye teşvik gibi konularla ilgilenmiştir.
İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin yönetimden uzaklaşmasından sonra özellikle Sultan Vahideddin döneminde cemiyetin kurucularından Mustafa Sabri Efendi, Şeyhül-İslâm olduktan sonra daha fazla siyasetin içinde yer almıştır. Cemiyet-i Müderrisîn’in asıl gayesinin toplumun dine sıkı sıkıya bağlanması, toplumdaki dini duyarlılığın zayıflamasını izale etmektir. Bu amaçla eğitime ağırlık vermiştir. Diğer yandan iktisadi yönden Müslümanların güçlenmesi gerektiği fikriyle hareket etmiş ve iktisadi gelişime önem vermiştir. Cemiyetin isminin daha sonra değiştirilerek “Teali-i İslâm Cemiyeti” yaptığı görülmektedir. Bu isimle siyasette daha aktif olduğu söylenebilir.
Anti-Reformist İslâmcılık, Osmanlı Devleti’nin son döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti (Partisi)’ne karşı toplumsal bilinci güçlendirmek için daha çok eğitim faaliyetleriyle ön plana çıkmışken, Cumhuriyet dönemine gelindiğinde daha fazla siyasetin içinde yer alan bir harekete dönüşmüştür.
Anti-Reformist İslâmcılık, bir taraftan İmam-ı Rabbani ve Mevlânâ Halid-i Bağdadi ile tasavvufi yönü olan, Osmanlı’nın son Şeyhülislâmı Mustafa Sabri Efendi’yle de aksiyoner ve ilmi yönü olan bir hareket olarak Osmanlı’nın son döneminin ardından Cumhuriyet dönemine ulaşan en güçlü Siyasal İslâm hareketi olarak Milli Görüş Hareketi’yle siyasetteki ağırlığını hissettiren ve uzun bir döneme damgasını vuran dinamik bir harekettir.
Hareketin, dini-tasavvufi yönü kuvvetli ve milli bir hareket olması, İslâm âleminin herhangi bir coğrafyasında değil, milletin kök değerlerinin uzun yıllar liderliğini yapan payihatta ortaya çıkması; hem hareketin kabullenilmesi hem de kökleşmesinde önemli etkisi olmuştur.
Anti-Reformist İslâmcılık, Reformist İslâmcılık gibi Anadolu’ya uzak bir bölgede doğmamıştır ve bizzat bu toprakların içinde kendini bulmuştur. Bu da uzun vadeli bir harekete dönüşmesinde önemli bir etkiye sahiptir.
Osmanlı döneminde devletçi yapısını koruyan Anti-Reformist İslâmcılık, yüzyıllardır var olan İslâm geleneğinin yeni kurulan Cumhuriyet’le birlikte yok olduğu endişesiyle hareket etmiştir. Bundan dolayı, yeni müessses nizamla hesaplaşma ortaya çıkmıştır. Cumhuriyet döneminde siyasal İslâmcı hareketin yol haritasında bu hesaplaşma ve etki-tepkinin etkili olduğu görülmektedir.
Başlangıçtan günümüze Türkiye’deki siyasal İslâm’ın başlangıcı, gelişimi ve günümüze varan halini incelediğimiz zaman, baskı, parti kapatma, siyasi yasak getirme, partilerin malvarlığına el koyma, muhtıra ve darbe gibi birçok yöntemle siyasal İslâm’ın önüne set çekildiği, engellenmeye çalışıldığı görülecektir.
Osmanlı dönemi siyasal İslâm’ın önündeki engellerden sonra da benzer engellemeler yapılmış; Cumhuriyet döneminde tekrar filizlenen siyasal İslâm anlayışı, değişik dönemlerde kurulan partilerle devam ettirilmeye çalışılmıştır.
Bu dönemde siyasal İslâmcılar, daha Birinci Meclis’in kurulmasından itibaren alternatif oluşturmak için çaba sarfetmiştir. Büyük Millet Meclisi’nde I. Gruba karşı kurulan İkinci Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Grubu (II. Grup)’nun en önemli aktörü Ali Şükrü Bey öldürülmesi, hareketi olumsuz etkilemiştir. 1922-23 döneminde etkili olan İkinci Grup, 8 Nisan 1923 tarihinde yapılan ikinci Meclis seçimlerinde parlamento dışı bırakılmış, böylece Cumhuriyet döneminde siyasal İslâm’ın ilk ciddi muhalefeti sonlanmak zorunda kalmıştır. Bu bakımdan, Meclis’te İkinci Grup’un parlamento dışı kalması Cumhuriyet dönemi siyasal İslâm hareketindeki ilk kırılmadır.
Cumhuriyet dönemi 1923-1945 yılları arası siyasal İslâm hareketi, en durağan dönemini yaşamıştır. İkinci grubun lağvedilmesinden sonra sonraki sessiz bekleyişi, 1945 yılında “Milli Kalkınma Partisi, İslâm Demokrat Parti, Millet Partisi, İslâm Koruma Partisi ve Büyük Doğu Cemiyeti”yle devam etmiştir.
1945-1970 döneminde siyasal İslâmcı hareketin fazla başarılı olmadığı açıktır. Bu dönemde kurulan Milli Kalkınma Partisi (MKP), İslâm Demokrat Parti (İDP), Millet Partisi (MP), İslâm Koruma Partisi (İKP) ve partileşme aşamasına gelememiş olan Büyük Doğu Cemiyeti marjinal kalmış ve geniş halk kitlelerine hitap etme şansı bulamamıştır.
Demokrat Parti, her ne kadar siyasal İslâmcı bir parti olmasa da siyasal İslâmcı basın ve halk, Demokrat Parti’ye dini bir misyon yüklemiştir. Partinin 35 adet İmam Hatip açması ve ezanın Arapça aslına döndürülmesi gibi icraatları, o günkü İslâmcı basını ve inançlı halk kitlelerini memnun etmiştir. Siyasal İslâmcı basının önemsediği Demokrat Parti, 27 Mayıs 1960 darbesiyle kapatılmış, lideri Başbakan Adnan Menderes iki bakanıyla birlikte idam edilmiştir. Bu durum, siyasal İslâm beklentisi içinde olan halk kitlelerini derinden etkilemiştir. Siyasal İslâm’ın tabanı sırf bu travma neticesinde Demokrat Parti’nin devamı bildikleri Adalet Partisi ve lideri Süleyman Demirel’i desteklemeye devam etmiştir. Ta ki Necmettin Erbakan’ın Millî Görüş Hareketi’yle ortaya çıkışına kadar.
Anti-Reformist Siyasal İslâm Hareketi, 1970 yılında ilk ciddi parti denemesini Millî Görüş’le birlikte yapmıştır. Millî Görüş’ün ilk partisi MNP’nin programı, ileride kurulacak diğer partilerin de temelini teşkil edecektir.
Millî Görüş’ün ilk partisi Milli Nizam Partisi (26 Ocak 1970), kuruluşundan 14 ay sonra “laikliğe aykırı çalışmalar yürüttüğü” gerekçesiyle kapatılmıştır. Böylece Millî Görüş’ün ilk ciddi parti denemesi sona ermiştir.
Milli Nizam Partisi’nin yerine kurulan Milli Selamet Partisi, katıldığı ilk seçimlerde başarılı olup koalisyon kurarak önemli icraatlara imza atsa da, parti içindeki Nurcu kanadın muhalefeti ve istifaları sonrası kırılma yaşamış, oyları yarıya düşmüştür.
Milli Selamet Partisi’nin 12 Eylül 1980 askeri darbesiyle kapatılmasından sonra ise on sekiz yıl boyunca Meclis’e girememiştir. Milli Selamet Partisi’nin yerine kurulan Refah Partisi, ancak 1991 yılında Meclis’e girebilmiştir.
Refah Partisi, 24 Aralık 1995 seçimlerinden birinci parti olarak çıkmış, kurulan Refah-Yol Hükümeti’nin hizmetleri, 28 Şubat postmodern darbesiyle engellenmiştir. 28 Şubat süreci ve RP’nin kapatılması, lideri Necmettin Erbakan’a siyasi yasak getirilmesi ve partinin mallarına el konulması, Millî Görüş Hareketi’nin tarihinde yaşadığı en büyük kırılmayı meydana getirmiş; halk kitlelerinde “Erbakan Hoca’nın kurduğu bütün partiler kapatılıyor” algısı oluşturulmuştur.