Siyasal İslâm, Osmanlı Devleti’nde Batılılaşma süreciyle birlikte başlayan, moderniteye tepkili ancak modernitenin bütün araçlarını kullanan, eylem yönü ön plana çıkmış, modernizmle etkileşimli; dinde reform düşüncesini benimseyen fikri bir akımdır. Ancak Millî Görüş Hareketi’yle birlikte anti-reformist ve anti-siyonist bir harekete dönüşmüştür.

Osmanlı’nın son devrinde ortaya çıkan ve İslâm’ı yeniden yorumlamaya, yeniden sosyal, siyasal ve kültürel hayata egemen kılmak amacıyla hareket eden siyasal İslâm ideolojisi, Osmanlı Devleti’nin kötü gidişine dur demek ve Müslümanları bir arada tutmak amacıyla ortaya çıkmasına rağmen, kendi arasında homojen bir yapıya sahip olamamıştır.

Şerif Mardin, Siyasal İslâm’ı “reformist İslâmcılık ve popülist İslâmcılık” olmak üzere üç kategoride ele alır. Bize göre “reformist İslâmcılık ve popülist İslâmcılık kategorisine anti-reformist İslâmcılık” da eklenmelidir. Zira, anti-reformist İslâmcılığı popülist İslâmcılığın altında değerlendirmek yeterli değildir.

Reformist İslâmcılık

Reformist İslâmcılığın doğduğu dönem, İslâm dünyasının Batı karşısında güç kaybettiği ve Batı’nın ilerlediği döneme rastlamaktadır. Bu bakımdan, bu dönem İslâm âleminin çöküşünün sorgulandığı, eski güçlü günlere dönülmesi için neler yapılması gerektiğinin planlandığı bir aralığı kapsamaktadır.

Bu dönemde, Batıcı, ilerlemeci, seküler arayış Müslüman entelektüeller arasında kökleşti. Bu dönemde Batı’da Protestanlıkta yapılan reform ve ıslahatın İslâm dininde de yapılmasını öngören görüş ve tezler yaygınlık kazanmıştır. Tarık Zafer Tunaya, bu anlayışı tarif ederken İslâmiyet’in sorgulandığı bir süreçten bahsederek bu anlayış sahiplerinin İslâmlığın ve İslâmlaşmanın ileriliğe engel olduğu ileri sürdüğünü ve bu hırpalayıcı görüşün vardığı sonuca göre, Müslümanlık modern dünyanın sosyal prensiplerle bağdaşmadığını ileri sürmektedir.

Reformist İslâmcılık, İslâm’ın iktidar sorunundan, ekonomik yöndeki geri kalmışlığına hatta dinde reforma kadar birçok yönden yeniden yapılandırılması fikriyle ortaya çıkmış; Cemaleddin Efganî, Muhammed Abduh ve Reşit Rıza ile vücud bulmuştur.

Cemaleddin Efganî’nin Mısır, İran, Afganistan, Fransa, Avusturya, İngiltere ve Rusya gibi yerlerde serbestçe hareket etmesi, Hindistan’da ve Kuzey Afrika’da Müslümanları sömüren, Osmanlı Devleti’ni yıkmak için uğraşan İngiltere ve Fransa’nın İslâm birliği için çalıştığı iddia edilen Cemaleddin Efganî’ye engel olmaması, Efganî’nin dış Batılı güçler tarafından korunduğu ve desteklendiği tezini doğrulamaktadır. Yine reformist İslâmcılığın öncülüğünü yapan Cemaleddin Efganî’nin Mısır’da İskoç Mason Locası’na, bu locayla arası açılınca da Fransız Mason Locası’na bağlanması (Hüseyin, 2004), Efganî’nin Mısır’da kurduğu Genç Mısır Örgütü’nün üyelerinin çoğunluğunun Yahudi olması; Türkiye’de masonların çıkardığı Mimar Sinan dergisinin Mart 2003 tarihli 127’nci sayısında Cemaleddin Efganî’den övgüyle bahsedilmesi, Efganî’nin dış destekle hareket ettiği yönündeki görüşleri doğrular niteliktedir.

Reformist İslâmcılık, genellikle erken dönemde Osmanlı Devleti’nin elinden çıkan Uzak Doğu (Pakistan, Afganistan) ve etki alanının azaldığı OrtaDoğu’da (Mısır, Suriye vb.) yerlerde etkili olmuş ve Batılılarca desteklenmiştir. Osmanlı Devleti’nin Batılı devletler karşısında geri kalması, Osmanlı’nın ücra köşelerindeki topraklarının Batılı devletlerin eline geçmesi ve bazı yerlerin sömürgeye dönüştürülmesi, Batı’nın savaşla veya sömürgecilikle hâkim olduğu yerlerde yöresel halka zulmetmesi, İslâm âleminde bir başkaldırıyı beraberinde getirdi. Bu ortamda Hollanda Endonezya’yı, İngiltere Hindistan’ı, Rusya Orta Asya’yı, Fransa Kuzey Afrika’yı işgal etmişti.

Önceleri İslâm âleminin yeniden güç bulması için iyi niyetle başlayan Reformist İslâmcılık, kısa zamanda sömürgeci emperyalist devletlerin de etkisiyle seküler bir arayışa dönüşmüştür. Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinden çıkan ve Batılı devletlerin sömürgesi haline gelen bölgelerde kendine yer bulan Batıcı, ilerlemeci ve seküler Müslüman entelektüeller Batı’da Protestanlıkta gerçekleştirilen reform ve ıslahatın benzerini İslâm dininde gerçekleştirmek hedef ve teziyle ortaya çıktılar.

Başlangıçta Selefi mantıkla işe başlayan Cemaleddin Efganî’nin başını çektiği, Muhammed Abduh’la bir taraftan Arap milliyetçiliğini körükleyen, diğer yandan dinde reform faaliyetleriyle (Reşit Rıza’nın da bu görüşlere katılmasıyla devam eden süreç) hem İslâm dininde reformu amaçlamış hem de radikal söylemleriyle ön plana çıkmıştır. Bu akımın öncüsü kabul edilen Cemaleddin Efganî’nin masonluk ve İngilizlerle ilişkileri, Sultan Abdulhamid’in Efganî’yi İstanbul’a çağırıp, burada göz hapsinde tutması ve kontrol etmesi sonucunda Osmanlı Türkiye’sinde ve Cumhuriyet döneminde etkili olamamıştır. Ancak Osmanlı Devleti’nin etki alanını kaybettiği özellikle Mısır ve Suriye’de Müslüman Kardeşler Teşkilatı, Efganîstan’da El-Kaide, Pakistan’da Mevdudi ile etkilisini göstermiştir.

Popülist İslâmcılık

Osmanlı Devleti’nin hâkimiyeti altındaki İslâmcıların bir bölümü Sultan Abdülhamid’e karşı mücadele etmiş, bir bölümü de yanında yer almıştır. Sultan Abdülhamid yönetimine karşı çıkan İslâmcılardan bir bölümü onun “hal fetvası”na imza atmıştır.

Popülist İslâmcılar, dini görüş olarak reformist İslâmcılar gibi reformist değildir. Bu grup genelde ulema sınıfının içinden ortaya çıkmıştır. Reformist ve popülist ayrımını yapan Şerif Mardin’e göre (Mardin, 1991) hadis ehlinin Osmanlı Devleti içindeki muadili olan popülist İslâmcılar, daha çok devletin ulema için ayrılmış yüksek katına erişemeyenler olmaları açısından popülist bir gelenekle ilişkilerini kurabilmişlerdir.

Popülist İslâmcılık, Osmanlı hâkimiyetinin altında payitahtta ortaya çıkmıştır. Reformist İslâmcılık gibi, Osmanlı’nın hâkimiyetinin ve elinin ulaşmadığı topraklarda değil, hilafetin merkezi başkent İstanbul’da ortaya çıkmıştır. Bu hareketin ortaya çıkışında Sultan Abdülhamid karşıtlığının yanı sıra Batı’ya karşı mağlubiyet psikolojisi, yine Batı’dan tevarüs eden hak ve özgürlük arayışının yanı sıra dini bağnazlığın da etkisi vardır.

İslâmcılar, önceleri İttihat Terakki Cemiyeti’nde rol almışlardır. Hatta bu cemiyet için “mübarek cemiyet, cemiyet-i celile, fırka-ı muhtereme, hıyâr-ı ümmet” tabirlerini kullananlar olduğu gibi cemiyeti kuranlar için “mücahid, ashab-ı celadet, kahraman, cihad-ı hürriyet” gibi tabirler kullananlar da olmuştur. Sırat-ı Müstakim/Sebilürreşad mecmuası, bir dönem İttihat ve Terakki’yi desteklemiştir.

Manastırlı İsmail Hakkı, Sait Halim Paşa gibi reformistlerle anti-reformist Mustafa Sabri Efendi gibiler de cemiyetin kurucuları arasında yer almıştır. Buna mukabil çoğunluğunu Türkçülerin teşkil ettiği, içinde masonlardan İslâmcılara kadar birçok görüşü barındıran İttihat ve Terakki Cemiyeti kurucularının, dini argümanları, nüfuzlarını etkinleştirmek için bir araç olarak kullandıkları anlaşılmaktadır. Cemiyetin bu tutumunu anlayan siyasal İslâmcılar, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nden istifa etmiştir.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde umduğunu bulamayan İslâmcılar, iki parti kurmuştur. Bunlardan birisi Hürriyet ve İtilaf Fırkası, diğeri de eşzamanlı ve 3 Kasım 1909’da kurulan İttihad-ı Muhammedi Partisi’dir.

Popülist İslâmcılık hareketi, İttihad-ı Muhammedi Partisi’nin kapatılması ve lideri Derviş Vahdeti’nin 31 Mart Olayı’yla ilişkisi nedeniyle idam edilmesinden sonra fiilen bitmiştir. Siyasal İslâm hareketinin kategorilerinden sadece anti-reformist İslâmcılık hareketi Cumhuriyet dönemine ulaşmıştır.

(Devam edecek)