Mustafa Kemal Paşa, Yıldırım Orduları Grubu ve Yedinci Ordu’nun dağıtılmasından sonra Harbiye Nezâreti’nin emrine verilir. Bu kararın 10 Kasım’da yayımlanması üzerine 13 Kasım 1918’de İstanbul’a döner ve “İtilâf Devletleri temsilcileriyle bağlantı kurabilmek ve onları etkileyebilmek amacıyla Pera Palas Oteli’nde bir oda tutar. Bir kaynağa göre, birkaç gün sonra İngilizlerin gerçek görüşünü öğrenmek için, The Daily Mail’in İstanbul muhabiri G. Ward Price aracılığıyla Anadolu’da kendisinin vali ya da yüksek komiser olacağı bir İngiliz mandası önerisinde bulunur ve bu öneri, Ward Price’in öneriyi ilettiği İngiliz istihbarat subayı tarafından ciddiye alınmaz. Mustafa Kemal anılarında bu olaydan söz etmez…” (Erik Jan Zürcher, Millî Mücadele’de İttihatçılık, Çev. Nüzhet Salihoğlu, 7. baskı, İletişim Yayınları, İstanbul 2011, s. 163).

Aynı hadiseyi Kınross ise şöyle anlatır:

“Mustafa Kemal, İngilizlerin ağzını dolaylı yoldan aramaya karar verir; aracılığa, tanınmış bir gazeteci olan Daily Mail gazetesinin muhabiri G. Ward Price’ı seçti. Pera Palas Oteli’nin müdürüyle haber göndererek gazeteciyi kahve içmeye çağırdı. Ward Price da Genelkurmay’ın istihbarat servisindeki albaya danıştıktan sonra çağrıyı kabul etti (…) Yanında arkadaşı Refet Bey vardı.

Mustafa Kemal, gazeteciye, ülkesinin savaşa yanlış safta katılmış olduğunu itiraf etti. Türklerin İngilizlerle hiç çatışmamaları gerekirdi. Bunu sırf Enver’in baskısıyla yapmışlardı. Savaşı kaybetmişlerdi. Şimdi bunu çok pahalı ödeyeceklerdi. Anadolu bölünecekti. Mustafa Kemal, Fransızların ülke içine sokulmalarına karşıydı. Halk, belki bir İngiliz yönetimini daha az güçlükle hazmedebilirdi.

‘Eğer İngilizler Anadolu’da sorumluluğu üzerlerine almak niyetindeyseler tecrübeli valilere ihtiyaçları olacaktır’ dedi. ‘Bu sıfatla yardım arz edebileceğim bir makamla temasa geçmek isterdim...’

Ward Price, gizli servisteki albaya bu konuşmayı anlattı. Albay, bunun üzerinde durmayarak, ‘Yakında iş isteyen daha bir sürü Türk generali çıkacak’, dedi” (Lord Kınross, Atatürk / Bir Milletin Yeniden Doğuşu, Çev. Necdet Sander, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, s. 179-180).

Mustafa Kemal, İstanbul’da İngiliz subaylarıyla görüşmeye devam eder. Hatta Ahmet İzzet Paşa, Mustafa Kemal’in, “cüretli ve laubali tavır ve hareketleriyle ve genç İngiliz subaylarıyla ilişki kurmak sûretiyle bazı devlet adamı ve makamlarının, bu cümleden olarak sadrazamın zihnine dokunacak tehditkâr bir durum aldığına, halbuki Ferid Paşa, sarayı ve İngiliz karargâhını herkesten âdeta kıskandığı için, padişahın tanışıklığını kazanan, fahrî yaver ve İngilizlerle ilişki içinde olan şöhretli bir generalin İstanbul'da varlığını çekemediğine” dikkat çeker. (Bkz. Ahmet İzzet Paşa, Feryadım-2, Timaş Yayınları, İstanbul 2017, s. 62).

Bir başka dikkat çeken husus ise Mustafa Kemal Paşa’nın İttihadçı liderlerin özellikle de Harbiye Nâzırı Enver Paşa’nın 1 Kasım 1918 akşamı yurt dışına firar etmelerinden sonra ilginç bir biçimde, Saray’a yakın olmak için büyük bir çaba içerisine girer. Fahri yâver olarak yer yer Sultan Vahdeddin’den randevu talep eder. İttihadçılara ciddi biçimde düşmanlık besleyen Sultan Vahdeddin, Mustafa Kemal’in İttihad ve Terakkî Cemiyeti içinde öne çıkan biri olmaması hasebiyle ondan gelen randevu taleplerini olumlu karşılar. Nitekim 15 Kasım’daki cuma selâmlığından sonra M. Kemal Paşa’yı kabul eder.

Akabinde 19 Kasım’da padişahla görüşme talebinde bulunur. Padişah tarafından 22 Kasım 1918 için randevu verilir ve Mustafa Kemal yine cuma selamlığından sonra hünkâr mahfilinde Sultan Vahdeddin tarafından kabul edilir. Mütareke’den sonraki siyâsî durum hakkında görüşülür.

Bu bilinen ikinci ziyarettir. Bu süreçte Mustafa Kemal, ilki 15 Kasım 1918’de olmak üzere Anadolu’ya geçiş tarihi olan 16 Mayıs 1919’a kadar 6 kez randevu isteyerek Sultan Vahdeddin’le görüşür.

Bu noktada dikkat çeken husus -son görüşme hariç- bütün bu görüşmelerin, Mustafa Kemal’in talebiyle gerçekleşmesidir. Mustafa Kemal’in, hükümet ricali arasında yer almamasına rağmen, talepleri sonucunda Sultan Vahdeddin tarafından kabul edilmesi kayda değer bir husustur.

Mustafa Kemal’in Padişah Vahdeddin’den randevu talepleri sürer. Fakat bu noktada Kâzım Karabekir’in yazdıkları dikkate şâyandır.

Kâzım Karabekir’in 1933 yılında matbaada basımı tamamlandığı sırada dönemin hükümetinin talimatıyla toplatılarak yakılan, kireç ocaklarında imha edilen "İstiklal Harbimizin Esasları” başlıklı eserinin 1951 baskısında 13 Mart 1919’da Erzurum’daki 15. Kolordu Kumandanlığına atandığını, göreve gitmeden önce, Sultan Vahdeddin’e düşmana direnme önerisinde bulunduğunu, Sultan Vahdeddin’i ikna ettiğini, akabinde bazı veda ziyaretleri yaptığını zikreder. Bunlardan biri de Mustafa Kemal’e yapılan ziyarettir. 11 Nisan’da Şişli’deki evinde hasta yatmakta olan Mustafa Kemal’le görüşür. Bu ziyaret sırasındaki konuşmalarını şöyle anlatır:

“Bugün Mustafa Kemal Paşa Hazretlerini de ziyaret ettim. Kendileri Şişli’de oturuyorlar ve hasta yatıyorlardı. Vaziyeti şöyle izah ile kararımı söyledim:

Paşa Hazretleri. Ben Şarktaki, ismi kolorduya tahvil olunan ordunun başına geçiyorum. Bu ordunun bir kolordusu benim mütarekeden evvel kumanda ettiğimdir. Diğer, kolordu fırkaları da vakit vakit emrimde bulunmuştur. (…)

“… Garp meselesi açık kalmıyor zat-ı samilerinden ricam da bir an evvel sizin de Anadolu’ya geçmekliğinizdir. Her makamın nâmuslu sîması genç kumandanların Anadolu’ya atılmasına taraftardır. Bunun için derhal sizin de bir vazife ile gelmeniz mümkündür. Eğer mümkün olmazsa hususî bir tarzda da gelebilirsiniz. Evvelâ Erzurum’da toplanalım ve millî hükümet esasını kuralım.

Ben, Trabzon ve Erzurum’da siz gelinceye kadar bu esası hazırlarım.

M. Kemal Paşa: - Evet bu da bir fikirdir.

Ben: - Paşam fikir değil, karardır. Ben işe başlayacağım ve ikmal-i nâmus / şerefli görevi yerine getirmek için uğraşacağım. Eğer iş tasavvur ettiğim gibi basit çıkmaz da İtilâf kuvvetleri işgallere başlasa bile şarktaki Millî Türk hükümeti kolay kolay mahvolmaz. Ve bu sûretle Türklüğün ölümü mukadderse pek pahalıya mal edilir. Erzurum dağlarında duramazsak Ermenistan dağlarında bu yeni Türk hükümeti yine yaşar. Paşam, İstanbul’da çok kalmayınız ve buradaki diğer kumandanlar üzerinde de müessir olarak bir an evvel. Anadolu’yu kuvvetlendirelim. Birçok batmış milletler istiklâllerine kavuşurken asırlar doldurucu muazzam tarihi olan Türk milletini kurtaralım.”

“M. Kemal Paşa: - Vaziyet size hak verdiriyor. İyi olayım, gelmeye çalışırım.

Ben: - Paşam o halde tek dağ başı mezar oluncaya kadar mücadele, şahsî ve millî nâmusumuzu ikmal için ya istiklâl ya ölüm! ahdında birleştik değil mi?

Dedim ve sarılıp öpüşerek veda ile ayrıldım. En son ziyaretim de İsmet Bey’le hasbıhal oldu.” (Kâzım Karabekir, İstiklâl Harbinin Esasları, Sinan Matbaası Neşriyat Evi, İstanbul 1951, s. 35, 37-38)

Kâzım Karabekir’in bu anlattıklarını yani görüşmeyi ve Anadolu’ya geçmeleri için onun ısrarını Rauf Bey de (Orbay) doğrular. Karabekir Paşa ise 13 Nisan 1919’da Gülcemal vapuru ile yola çıkar, 19 Nisan’da Trabzon’a, oradan da Erzurum’a vasıl olur.

Bu bağlamda Mustafa Kemal’in Kâzım Karabekir’in önerisine soğuk bakmasının nedeni, yeni kurulacak hükümette Harbiye Nâzırı olma beklentisidir. Fakat bu beklentisi gerçekleşmez.

Mayıs ayının ilk yarısında Mustafa Kemal Paşa’ya olağanüstü yetkiler verilerek Anadolu’da görevlendirilir. Bu görevlendirilmeye hükümet erkânından Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi muhalefet eder. Nitekim Şeyhülislam Mustafa Sabri, Sultan Vahdeddin’e çekincelerini ortaya koyarak akşamdan horozların ötüşüne kadar Mustafa Kemal’in gönderilmemesi için ikna etmeye çalışsa da bunda muvaffak olamaz. 15 Mayıs günü, Mustafa Kemal, önce Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye dairesine giderek Cevat ve Fevzi Paşaları, akabinde Bâbıâlî’ye giderek hükümet üyelerine veda eder. Aynı gün Yıldız Sarayı’nda Sultan Vahdeddin tarafından kabul olunur. Sultan Vahdeddin, onu Anadolu’ya niçin gönderdiklerine dair bazı talimatlar verir, açıklamalarda bulunur ve vedalaşılır.

Fakat Mustafa Kemal, Padişah’la bir gün önce veda etmesine karşın yola çıkacağı gün olan 16 Mayıs Cuma günü tekrar saraya çağrılır. Yıldız Hamidiye Câmii’nin hünkâr mahfilinde cuma namazından sonra yapılan görüşmede Sultan Vahdeddin’in huzurunda Mustafa Kemal’e “Saltanata ve Hilafete bağlı kalacağına” dair yemin ettirilir.

Yine Ahmet İzzet Paşa, bir hususa şöyle dikkat çeker: “Mustafa Kemal’e ordu müfettişi sıfatıyla verilmiş olan yetki, cidden şimdiye kadar hiçbir fânîye nasib olmamış bir genişliktedir…”