Önce Kazım Karabekir Paşa’nın 10 Nisan 1919 tarihli günlüğündeki şu diyaloğu aktaralım:

“- Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Fevzi Paşa: Şarka gitme tasfiye yapacaklar. Beyhude zahmet ediyorsun dedi.

Dedim: Ben şarka milli istiklâlimizi temine gidiyorum. Tasfiye artık mevzubahis değildir.

Dedi: Seni Divan-ı Harb’e verirler.

Dedim: Bir kere Trabzon’a ayak basayım. Artık milli mahkemeler mevzubahis oluyor. Genç kumandanların Anadolu’ya bir an evvel gönderilmesine siz de çalışın ve siz de gelin…” (Kâzım Karabekir, Günlükler (1906-1948), c. 1, Çeviri yazı, B. Kayabek, haz. Y. Demirel, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2009, s. 587).

Bu tarihten on ay kadar sonra Mustafa Fevzi Paşa, 3 Şubat 1920’de Harbiye Nâzırı olur. 16 Mart 1920’de İngilizler tarafından İstanbul resmen işgal edilir. Fakat işi giderek zorlaşır. 2 Nisan tarihine kadar Harbiye Nâzırlığı görevini yerine getirir. İzmir’in işgaline karşı çıkmasına, Yunanlılara karşı direniş emri vermesine rağmen siyasi gelişmeler onun bu emrini âtıl hale getirir. İstanbul’un işgali ise ülke için sonun başlangıcı olur. Gerisini kendisi şöyle anlatır:

“… İngilizlerin İstanbul’da toplanmış bulunan ve içlerinde Anadolu’dan gelen bir kısmı Kuva-yı Milliyeci de olan mebusların da bulunduğu Meclis-i Meb’ûsan’ı basmaları, Mersinli Cemal Paşa’yı, Rauf (Orbay) Bey’i, Vasıf Bey’i ve diğerlerini tevkif ederek Malta’ya sürmeleri, İstanbul’u resmen işgalleri altına almaları, hükümeti düşürmeleri üzerine benim için artık yapacak bir iş kalmamıştı.

Ben Harbiye Nazırlığındaki odamda iken kapı açılmış, içeriye bir İngiliz subayın komutasındaki süngü takmış olarak giren İngiliz askerleri süngülerini göğsüme dayamışlardı. Çaresiz makam odasını terk ederek oradaki bazı subaylara gerekli emirleri verdikten sonra doğruca Beykoz’daki evime gelmiştim.

İngilizlerin böyle bir harekete hazırlandıklarını da Damat Ferid Paşa’yı yeniden iktidara geçireceklerini günlerden beri öğrenmiş olduğumdan hazırlıklarımı ona göre yapmıştım. Benim için artık İstanbul’da kalmakta hiçbir fayda yoktu. Bir an önce Anadolu’ya geçmeli idim. Başlatmış olduğum ve yürütmekte bulunduğum silah ve cephane kaçırma işini nöbete geçecek olan yeni arkadaşlar sürdüreceklerdi.” (Maraşel Fevzi Çakmak Anlatıyor, İslâmbol Yayınları, İstanbul 2025, s. 53-54).

Artık Payitahtta yapılacak bir şey kalmamıştır. Kendisinin de tutuklanma tehlikesi vardır. Bunun üzerine Anadolu’ya geçmek zorunda kalır. Nitekim Falih Rıfkı onun Millî Mücadele’ye iştirakini; “Fevzi Paşa Beykoz’daki evine çekilir. İstanbul’dan Anadolu’ya adam kaçıran o çevre komitesinin başı kendisine gelir. Malta’ya sürüleceğini, en yakın kafile ile Anadolu’ya kaçmasını tavsiye eder. Fevzi Paşa’nın Ankara’ya gitmesi böyle olmuştur” şeklinde bilgi verir.” (Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Pozitif Yayınları, İstanbul trs, s. 287).

Yine Falih Rıfkı, Fevzi Çakmak’ın Ankara’ya gidişini, “Fevzi Çakmak işgal tarihine kadar İstanbul’da kaldı. İngilizler devlet merkezine de el koyarak, vatanseverler arasında kendisini de tutacaklarını öğrenince Anadolu’ya sığınmaktan başka çare görmedi. Gizlice başkentten kaçtı…” şeklinde açıklar. (Falih Rıfkı Atay, age, s. 251).

Kâzım Karabekir Paşa’nın kendisini Anadolu’ya davet etmesinden takriben bir yıl sonra 17-18 Nisan’da Ankara’ya gitmek için İstanbul Beykoz’dan yola çıkar ve takriben on gün süren bir yolculuktan sonra Ankara’ya vasıl olur.

Fevzi Paşa’nın Ankara’ya gidişine çok öfkelenen ve asabileşen İngilizler derhal Mustafa Fevzi Paşa’nın Beykoz’daki evine bir müfreze gönderir ve kendisini evinde aramak bahanesiyle kıymetli eşya ve kitaplarını yağma etmekle beraber uzun emeklerle toplanmış bazı nadide hatıraları da imha ederler ve aile efradını da hakaretlerle sokağa atıp hanesine Yunanlıları yerleştirirler. Hakaretlerle evlerinden atılmasından sonra Beşiktaş’ta küçük bir daire kiralayan ailenin fertlerinden biri olan küçük kızı hastalanarak vefat eder.

Mustafa Fevzi Paşa ise Ankara’ya gelmekte olduğunu BMM Reisi Mustafa Kemal Paşa’ya bildirir. Beraberindeki bazı mebus ve askerlerle beraber zorlu bir yolculuktan sonra Ankara’ya vasıl olurlar.

Mustafa Fevzi Paşa’nın Ankara’da eski Osmanlı Harbiye Nâzırı olarak karşılanmasına gelince; 27 Nisan Salı günü BMM’de öğleden sonra saat 14’00’te bileşimi başlar. Mebuslar tarafından karşılanan Mustafa Fevzi Paşa, doğrudan BMM’ye gider. BMM’de konuşma hadisesi şöyle cereyan eder:

“Reis Paşa: - Meclisi açıyorum. Evvelâ müsaade buyurursanız Çelebi Efendi Hazretleri’nin bir takriri var, okunsun.

Konya Mebusu Abdülhalim Çelebi Efendi’nin, İstanbul'a bir heyet îzamına / gönderilmesine dair' takriri okunur) (Mustafa Fevzi Paşa’nın BMM’de verdiği nutuktan sonra Abdülhalim Çelebi Efendi tarafından verilen bu takrir/ önerge geri alınır).

Celâleddin Arif Bey (Erzurum): - Müsaade buyurulur mu? Fevzi Paşa Hazretleri, yaşanan vakaları bizzat gözleriyle görmüşlerdir. Gördüklerini, duyduklarını tamamıyla bize bildirmeleri için kendilerinden istirham edelim. İhtisasatını bildirsinler, ondan sonra bu takriri müzakereye koyalım.

Reis Paşa:- Fevzi Paşa Hazretleri’ni beş, on dakika evvel istikbal ettik. Yeni vâsıl olmuşlardır. İstanbul ahvalinden, Zât-ı Şâhâne’nin (Sultan Vahdeddin’in) zatından, muhitinden, yakininden malûmattar bulunuyorlar. Tensip buyurursanız Heyet-i Muhteremenize lâzım gelen izahat ve malûmatı îtâ buyursunlar (Hay hay, rica ederiz sadâları).

Fevzi Paşa Hazretleri’nin İstanbul ahvaline ve Zât ı Şâhâne ile olan mülâkatına dair beyanatı (Fevzi Paşa, alkışlar arasında kürsü hitabete geldi). (Bkz. TBMM Zabıt Ceridesi, c. 1, 27. 4. 1336/ 1920, s. 90).

Mustafa Fevzi Paşa, hatıratında, BMM’de verdiği ilk nutkunda İstanbul’da Millî Mücadele için yaptıkları hizmetlerden bahsedemediğini, şayet hizmetlerinden bahsettiği takdirde İngilizlerin yapılan hizmetlerden haberdar olacağını belirtir ve bunu da şöyle dile getirir:

“Tabii nutkumda İstanbul’da bulunduğum süre içinde idare ettiğim subay, silâh ve cephane kaçakçılığından, Anadolu hesabına yaptığım istihbarat işlerinden bahsedemezdim. Bunları söylediğim anda İngilizlerin gözleri açılacak, İstanbul’dan ayrılırken bu işi emanet ettiğim arkadaşlar son derece zor durumda kalacaklar, aynı zamanda da Anadolu için hayati bir önem taşıyan İstanbul yardımı hemen kesilmiş olacaktı.

Bu arada İngilizlerin hiçbir şekilde Anadolu’ya büyük kuvvet çıkararak Yunan ordusuyla iş birliği yapmaya niyetleri bulunmadığı noktasında ısrarla durdum. Ve birliğimizi kurduğumuz, kuvvetlendirdiğimiz takdirde işin sonunda muzaffer olacağımızı belirttim.” (Mareşal Fevzi Çakmak Anlatıyor, s. 60).

Mustafa Fevzi Paşa, BMM küsüsünde uzun bir konuşma yapar. Ne var ki, Millî Mücadele’ye gecikmeyle katılması onunla ilgili bazı suçlamalara neden olur. Nitekim o, BMM’de yaptığı konuşmada Millî Mücadele’ye niçin geç katıldığına dair izahat vermek zorunda kalır…