İnsan üç zaman dilimi içinde hayatını sürdüren bir varlıktır: Dün, bugün, yarın. Bu üç zaman dilimi de aslında insana mahsustur. Çünkü insan dışındaki varlıklar için bilinç anlamında geçmiş ve gelecekten söz edemeyiz. Bu bakımdan insan farklıdır ve bu farklılığın getirdiği sorumlulukla da yüklenmiştir. İnsan dünü bilir, çünkü yaşanmıştır, tecrübeye dâhil olmuştur. Bugünü yaşamaktadır, hayatın gerçekliğiyle somut olarak karşı karşıyadır. Ama yarına baktığımız zaman, geleceğin sadece ideallerden ve hayallerden ibaret olduğunu görüyoruz. Yani gelecek insanın maruz kaldığı bir zaman dilimini değil, insanın müdahil olabileceği bir zaman dilimini ifade etmektedir.

Buradan yola çıkarsak; düne tarih ve tecrübe, bugüne amel ve gerçeklik, yarına da umut ve imkân olarak bakılmalıdır. Bu üç zaman dilimi birbirinden kopuk olarak görülmemeli, birbirini besleyen ve birbirinden anlam kazanan bir bütün olarak algılanmalıdır. Dünün tecrübesi birikim sunar, bugünün gerçekliği cesaret yükler ve yarının bunları aşma vizyonu ise umudumuzu zinde tutar. Ancak bu üç zaman dilimini başarıyla mezceden insanlar hayatın akışı içerisinde özne olmayı başarabilirler.

Gelecek nesiller için iyiyi ve güzeli hâkim kılmak istiyorsak bu zaman yolculuğunu doğru bir zeminde takip etmemiz gerekiyor. Geçmişi idrak etmek, bugünü anlamak ve geleceği de bu anlam üzerine inşa etmek. Geçmişin idraki düne saplanmak, orayı bir sığınak haline getirmek ya da orasıyla avunmak değildir. Tarihin tekrar etmesine engel olabilecek veriye ulaşabilmektir, tecrübe edilmişi tekrar tecrübe etmemektir. Bugünü anlamak ise olayları yüzeysel değerlendirmek ya da hamasetin rüzgârına kapılmak değildir. Dünden alınan birikimle geleceğe taşınacak olan gerçekliğin aslına vakıf olabilmektir.

Hayal etmek her zaman somut gerçekliğin ve yaşamın dışında değerlendirilmiştir. Ama aslında hayal etmek mevcudu aşma cesaretini bilinç düzeyine yükseltebilmektir. Hayali imkâna dönüştüren vasat, onun hem tasarımı hem de umudu birlikte yaşatabilmesidir. Hayal etmek umudu inşa etmenin ilk adımıdır. Umutsa kalplerde ve zihinlerde yer edindiği sürece insanın yaşama gücünü, direncini ve azmini zinde tutar.

İnsanın yeryüzündeki varlık amacı tarihle avunmak ya da bugünün tadını çıkarmak değildir. Eğer insan mevcuttan razı değilse onu olduğu gibi bırakamaz. Mevcut dünyayı hak, adalet ve güven ekseninde yeniden ıslah ve imar etmeyi amaçlar. Hayal etmek tam bu noktada anlam kazanıyor. Mevcudu aşma bilincinin her daim zihinlerde diri tutulmasıdır. İsmet Özel hayali ipleri elden kaçırmak olarak değerlendirirken, bir zan ya da kuruntu olarak görürken; rüyayı insanüstü bir kuvvetin tesiri, gerçek bir istikamet şeklinde tanımlıyor ve hayale tercih ediyor.

Elbette burada dikkat çekilen husus hayalin insanın bizzat kendisinden ne kadar neşet ettiğidir. Bu endişeyi anlamakla birlikte şunu da unutmamak gerekiyor ki, dün yaşamış olan da bugün yaşayan da, yarını inşa edecek olan da insandır. Bu pencereden baktığımızda rüya atalete, hayal umuda, o da iradeye tekabül ediyor. Yukarıda açıklamaya çalıştığımız gibi dünü, bugünü ve yarını hakkıyla anlayan insanların bu endişeleri imkâna dönüştürebileceğine inanmak daha makul olandır.