Zaman, modern dünyanın penceresinden bakıldığında, çizgisel bir otoban gibi dümdüz uzanır; arkada bırakılan her kilometre taşının öncekilerden daha parlak, daha hızlı ve daha üstün olduğu varsayılır. Bu doğrusal yanılsama, insanı sürekli bir ileri koşu hâlinde tutarken, ayaklarının altındaki toprağın nasıl kaydığını, soluduğu havanın nasıl zehirlendiğini fark etmesini engeller. Oysa geleneksel İslam düşüncesinde zaman, niceliksel bir birimler silsilesi değil, ontolojik bir derinliktir. Varlık, Hakiki Mâbud’a doğru akan bir sülûk, bir seyr ve en nihayetinde bir avdet (aslına dönüş) dairesidir. Bu dairede hakiki ilerleme, eşyaya hükmetmekle değil, insanın kendi nefsini terbiye etmesi, kalbî mizanını koruması ve ilahî ölçüye teslim olmasıyla ölçülür.

Ne var ki mizanını yitiren modern insan, pusulasını kaybettiği denizde hızla yol almayı bir zafer sanmaktadır. Pusula kuzeyi göstermeyi bıraktığında, kaptanın gemiyi hızla kayalıklara sürmesi ne kadar bir başarıysa, çağdaş insanın manevi, ahlaki ve zihinsel yıkımını bir "teknolojik sıçrama" veya "özgürleşme" ambalajıyla pazarlaması da o kadar büyük bir yanılgıdır. Gerileme, yani süfûl; insanın iç dünyasındaki derinlikten kopup dış dünyanın gürültülü yüzeyine mahkûm olmasıdır. Fakat bu çöküş, asrın sihirbazları eliyle öyle bir cilalanır ki, ruhî kurşunîlikler "aydınlanma", sığlıklar "pratiklik", gösteriş ise "var olmak" olarak pazarlanır. (örnekler artırılabilir...)

İslam kelâmı ve tasavvufi irfan, insanın dünyadaki konumunu bir "imtihan" ve bir "yolculuk" olarak tanımlar. Bu yolculuğun basamakları, nefsin inbisatından (genleşmesinden) ziyade daralmasında, yani tevazuda ve sınırların bilincinde aranır. Modernizm ise bu sınırı bir "engelleme", ahlaki kaydı ise "bağnazlık" olarak kodlamıştır.

Bu zihniyet dönüşümünün en trajik sonucu, kavramların içini boşaltarak onları kendi zıddıyla zehirlemektir:

  • Hırsın "Başarı" Olarak Pazarlanması: Kalbin sükûnetini ve kanaati merkeze alan bir medeniyetin bakiyesiyken, bugün durmaksızın tüketen, doymak bilmeyen bir iştahı "girişimcilik" ve "liderlik" kisvesi altında kutsuyoruz. Ruhun açlığı, maddî kalkınmanın kurbanı ediliyor.
  • Yabancılaşmanın "Bireyselleşme" Sayılması: İnsanı ailesinden, mahallesinden, toprağından ve en önemlisi kendi iç sesinden kopararak yalnızlaştıran atomize düzen, bunu insana bir "özgürlük" lütfu gibi sunuyor. Bağlarından kurtulduğunu sanan insan, aslında her türlü rüzgâra savrulan köksüz bir yaprağa dönüşüyor.
  • Cehaletin "Özgün Fikir" Kılıfına Bürünmesi: Derinlikli bir birikimin, süzülmüş bir hikmetin gerektirdiği çileli okuma ve anlama süreçleri "eski" ilan edilirken; anlık, sığ ve temelsiz fikir parıltıları "yenilikçi vizyon" olarak baş üstünde tutuluyor. (Örnekler çoğaltılabilir...)

Tarih, insanın kendi eliyle hazırladığı kuyuya inerken merdivenleri çıkıyormuş gibi alkış tuttuğu trajik sahnelerle doludur. İnsan, yaratılış gayesinden uzaklaştıkça duyduğu içsel boşluğu, dış dünyadaki gürültü ve kalabalıkla örtmeye çalışır. Bu, psikolojik bir savunma mekanizmasının ötesinde, ontolojik bir körleşmedir. Ruhî olarak her gün biraz daha gerileyen, merhametini, adalet hissini, hakikat tutkusunu vb. ulvi hasletleri yitiren bir toplum, depoladığı silâhların gücüyle, inşa ettiği gökdelenlerin yüksekliğiyle, dijital ağların hızıyla kısacası insanı olduranlarla ile değil, insanı öldürenlerle övünür.

Eylemsel düzlemde bu durum, büyük bir çelişkiler yumağı doğurur. Ahlakın tabana yayılması gereken yerde yasalara havale edilmesi, adalet sevgisinin yerini bürokratik denetimlerin alması, içsel bir vicdan muhasebesinin yerini ise sosyal medya vitrinlerinin doldurması... Hepsi gerilemenin ta kendisidir. İnsan, içindeki o kadim boşluğu dolduramadıkça daha çok tüketir, daha çok hızlanır, daha çok görünür olmak ister. Hızlandıkça menzilden uzaklaşır; uzaklaştıkça hızını artırır. Bu, varoluşsal bir kısır döngüdür: Varmaya çalıştığı yerin uçurum olduğunu fark edemeyen bir körler yürüyüşü…

Gerçek bir kalkınma, insanın kendi hakikatine, yani ahd-i peşinine (Elest Meclisi'ndeki sadakatine) ne kadar yaklaştığıyla tartılır. Eğer bir medeniyet anlayışı, insanı dışta devleştirip içte cüceleştiriyorsa, orada büyük bir gerileme, muazzam bir irtika aldatmacası var demektir.

Bu kısa/öz-et metin, okuyucuya hazır reçeteler sunmak için değil; bir nebze olsun aynayı eline verip "Nereye koşuyoruz ve neyi kaybettik?" sualini sordurmak için kaleme alındı.

Belki de hakiki terakki, modern (!) dünyanın bu baş döndürücü hızına karşı durabilmek, durup soluklanmak ve aslına, o sükûnet yurduna dönmek için yanılsamalardan hakikate bir adım geri atabilme cesaretini gösterebilmektir.

***

“Zirve sandığı yer uçurum dibi,

Hızlandıkça nefsi köreldi ruhun.

Mizanı kaybetmiş kervan sahibi,

Geriye yürüyor farkında değil, gidilen yolun!”

***