Bazı mevsimler takvim yapraklarında başlamaz. Bir ağacın ilk çiçeğinde, bir kuşun dönüşünde ya da posta kutunuza düşen sıradan bir e-postada başlar. İnsan bazen yaşadığı şehrin penceresinden değil, yıllar önce ayrıldığı bir yerin hatıralarından bakarak anlar mevsimin değiştiğini. Geçtiğimiz günlerde bilgisayar ekranımda beliren birkaç satırlık bir e-posta beni bir anda binlerce kilometre uzağa götürdü. Gönderenler tanıdıktı: Jerry ve Jane. Her yaz olduğu gibi çiftliklerindeki yaban mersini sezonunun başladığını haber veriyorlardı.
Mesaj son derece basitti. Hava güzeldi. Bahçe hazırdı. Çalılar iri ve tatlı yaban mersinleriyle doluydu. Ziyaret etmek isteyenlerin internet sitesinden rezervasyon yaptırmaları rica ediliyordu. Oysa insan hayatında bazı metinler, taşıdıkları anlamdan çok uyandırdıkları hatıralarla önem kazanır. Bu e-posta da öyleydi. Satırları okurken aslında bir çiftliğin duyurusunu değil, geride bıraktığım bir hayatın sesini duyuyordum.
Modern çağın en büyük paradokslarından biri belki de budur. Teknolojik olarak birbirimize hiç olmadığımız kadar yakınız; fakat hayatlarımız hiç olmadığı kadar parçalanmış durumda. İnsanlar eğitim, iş, güvenlik, kariyer veya daha iyi bir gelecek arayışıyla şehirlerden şehirlere, ülkelerden ülkelere savruluyor. Gittikleri yerlere alışıyorlar; yeni evler kuruyor, yeni dostluklar geliştiriyorlar. Fakat geride bıraktıkları mekânlar da onların içinde yaşamaya devam ediyor. Çünkü mekân yalnızca üzerinde yaşadığımız coğrafi bir yüzey değildir. Bir süre sonra karakterimizin görünmez bir parçasına dönüşür.
Fransız tarihçi Pierre Nora'nın sözünü ettiği "hafıza mekânları" tam da bunu anlatır. Bazı yerler zamanla yalnızca fiziksel bir konum olmaktan çıkar; kişisel ve toplumsal hafızanın taşıyıcısı hâline gelirler. Bir meydan, bir okul, bir kahvehane, bir mahalle sokağı ya da bir meyve bahçesi artık yalnızca bir yer değildir. İnsan o mekânı düşündüğünde, aslında kendi geçmişinin bir bölümünü hatırlar. Bugün dönüp baktığımda anlıyorum ki bizim için o çiftlik de böyle bir hafıza mekânına dönüşmüş. Aradan üç yıl geçti. Üç yazdır o bahçeye gitmiyoruz. Hayat bizi başka yerlere taşıdı. Takvimler değişti. Çocuklar büyüdü. Adresler değişti. Fakat hafızanın kendine özgü bir direnci vardır. Zamanın aşındıramadığı bazı görüntüler vardır.
Gözlerimi kapattığımda her şey hâlâ canlı. Sabahın erken saatlerinde yola çıkışımız... Şehir merkezinden uzaklaştıkça değişen manzara... Evlerin seyrekleşip yerini tarlaların, araçların yerini ağaçların aldığı yollar... Ve nihayet ufukta görünen çiftlik. Amerikan taşrasına dair en çok özlediğim şeylerden biri, insanın mevsimlerle yeniden ilişki kurabilmesiydi.
Modern şehir insanı mevsimlerden giderek kopuyor. Market rafları dünyanın her yerinden gelen ürünlerle dolu olduğu için zamanın doğal ritmi görünmez hâle geliyor. Kış ortasında çilek yiyebiliyor, yazın ortasında portakal bulabiliyoruz. Her şey her zaman ulaşılabilir olduğu için beklemeyi unutuyoruz. Oysa tarım kültürü beklemeyi öğretir. Toprak acele etmez. Meyve acele etmez. Mevsim acele etmez. İnsan da acele etmediği ölçüde tabiatın ritmine yaklaşır.
Belki bizi her yıl o çiftliğe çeken şey yalnızca yaban mersini değildi. Belki de farkında olmadan kaybettiğimiz zamansallığı orada yeniden buluyorduk. Alman düşünür Walter Benjamin, modern insanın deneyim kaybından söz ederken hızın ve sürekli hareket hâlinin hafızayı zayıflattığını söyler. Gerçekten de çağımızın insanı çok şey görüyor ama az şey deneyimliyor. Bir yerden başka bir yere koşarken yaşadığı anların çoğunu biriktiremiyor.
Oysa çocuklar bunu bizden daha iyi biliyor. Selim’in o bahçedeki görüntüsü hâlâ gözümün önünde. Elindeki sepet çoğu zaman yarı boş kalıyordu. Çünkü topladığı meyvelerin büyük kısmı sepete değil ağzına gidiyordu. Yüzü morarmış, elleri meyve suyundan renk değiştirmişti. Dünyanın en ciddi işiymiş gibi yaban mersini topluyor; fakat her birkaç dakikada bir topladıklarını afiyetle yiyordu. Ali ise bambaşka bir mizaca sahipti. Her meyveyi dikkatle inceliyor, tadına bakıyor, karşılaştırıyor ve adeta küçük bir gurme gibi davranıyordu. Aynı bahçede dolaşan iki kardeş, aynı dünyayı birbirinden tamamen farklı biçimlerde deneyimliyordu.
Bugün bu sahneleri hatırladığımda şunu fark ediyorum: Aslında insanın belleğinde kalan şey olaylar değil, atmosferlerdir. Hatırladığımız şey çoğu zaman ne konuştuğumuz değildir. Bir ışığın düşüş biçimidir. Bir ağacın gölgesidir. Bir kahkahanın tınısıdır. Bir yaz sabahının sıcaklığıdır. Bir meyvenin tadıdır.
Coğrafyacı Yi-Fu Tuan'ın "yer duygusu" dediği şey de tam olarak budur. Bir mekânla kurulan bağ yalnızca fiziksel değildir; duygusal, estetik ve hatta ahlaki bir boyuta sahiptir. İnsan bazı yerlere sadece gitmez; o yerlerde birikir. Belki bu yüzden göç eden insanlar bazen en sıradan ayrıntıları özlerler. Bir park bankını. Bir sokak köşesini. Mahalle fırınını. Her sabah selam veren komşuyu. Ya da her yaz gelen bir çiftlik davetini. Çünkü özlenen şey mekânın kendisinden çok, o mekânın içinde yaşanmış hayattır.
Göç, yalnızca bir yer değiştirme değil, aynı zamanda bir hafıza sınavıdır. İnsan yeni hayatlar kurarken eski hayatlarının enkazını değil, izlerini yanında taşır. Nerede yaşarsa yaşasın içinde görünmez bir atlas oluşur. O atlasın üzerinde artık gidilemeyen şehirler, dönülmeyen sokaklar ve yalnızca hatıralarda yaşayan mevsimler vardır.
Bu yüzden Jerry ve Jane'in her yaz gönderdiği e-postayı sıradan bir bilgilendirme metni olarak okuyamıyorum. O mesaj benim için bir çiftlik duyurusundan çok daha fazlası. Sanki eski bir şehrin bana gönderdiği selam gibi. "Buradayız" diyor satırlar. "Ağaçlar yine meyve verdi." "Yaz yine geldi." "Hayat kaldığı yerden devam ediyor." Belki bu yaz da başka çocuklar aynı bahçelerde koşuyor. Başka aileler yeni hatıralar biriktiriyor. Başka sepetler doluyor. Biz orada değiliz. Ama hayatın devam ettiğini bilmek insana tuhaf bir huzur veriyor. Çünkü bazı yerlerin varlığını sürdürmesi, kendi geçmişimizin de tamamen kaybolmadığını hissettiriyor.
Bu nedenle o e-postayı silmeye kıyamıyorum. Çünkü içinde yalnızca bir mevsim haberi yok. Çocukların önceki hâlleri var. Bir şehrin bize bıraktığı izler var. Yer değiştirmenin, düzen bozmanın hüznü var. Ve insanın nereye giderse gitsin yanında taşıdığı görünmez hatıralar, hayatlar var. Bu pazar da yaban mersini toplamaya gidemeyeceğiz. Ama hafızamız yıllar önceki yazlardan topladığı meyveleri saklamaya devam ediyor. Bazı hasatlar toprağa değil, zamana ekilir. Ve onların mevsimi hiç bitmez. Hoşça bakın zatınıza…
