Geçmişteki ihtişamını unutmak, İslam dünyasının asıl meselesi değildir; tarihimizden, yetiştirdiğimiz büyük âlimlerden ve insanlık medeniyetine sunduğumuz katkılardan sıkça söz ediyoruz. Asıl mesele, bu zengin mirası bugünü değiştirecek ve geleceği kuracak bir güce yeterince dönüştürememiş olmamızdır. Zira medeniyetler, geçmiş başarılarının hatırasıyla değil, her nesilde yeniden ürettikleri bilgi, adalet, ahlak ve çalışma iradesiyle ayakta kalır.
Müslümanların neden geri kaldığı sorusu, modern İslam düşüncesinin en köklü meselelerinden biridir. Şekib Arslan, Müslümanlar Neden Geri Kaldı, Başkaları Neden İlerledi? adıyla bilinen eserinde cehalet, taassup, bölünmüşlük ve irade zaafını sorgulamış; Malik bin Nebi, Şurûtu'n-Nahda (Dirilişin Şartları) adlı çalışmasında medeniyetin oluşum şartlarını, insanın inşasını ve toplumsal imkânların harekete geçirilmesini incelemiş; Muhammed el-Gazzâlî ise Sırru Teahhuri'l-Arab ve'l-Müslimîn (Arapların ve Müslümanların Geri Kalışının Sırrı) adlı kitabında yönetimden din anlayışına, düşünce hayatından toplumsal önceliklere uzanan aksaklıkları ele almıştır.
Bu eserlerin farklı dönemlerde aynı sorunun etrafında buluşması, meselenin ne kadar derin olduğunu göstermektedir. Ancak bugün daha önemli bir soruyla karşı karşıyayız: Geri kalmışlığın sebepleri üzerine bunca düşünce üretilmişken, bu birikim neden yeterince güçlü bir değişim iradesine, sürdürülebilir kurumlara ve medeniyet hamlesine dönüşememiştir?
Bu soruya cevap aramak, İslam'ı sorgulamak veya Müslüman toplumların başarılarını görmezden gelmek değildir. Aksine inandığımız ilkelerle yaşadığımız gerçeklik arasındaki mesafeyi anlamaya çalışmaktır. Vahyi okumaya çağrıyla başlayan bir ümmetin bilgi üretiminde zorlanması, adaleti temel değer kabul eden toplumlarda haksızlıkların yaygınlaşması ve emaneti ehline vermeyi emreden bir dinin mensupları arasında liyakatin geri plana itilmesi, üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gereken çelişkilerdir.
Kendimizle Yüzleşmeden Değişemeyiz
Yeniden yükselişin önündeki ilk engellerden biri, vahyin kutsallığıyla insanların uygulamalarını birbirine karıştırmaktır. İslam'ın ilkeleriyle Müslümanların tarihî tecrübeleri, dinî hükümlerle toplumsal gelenekler, geçmişe saygıyla geçmişin hatalarını savunmak aynı şey değildir.
İslam, yaşadığımız gerçekliği değerlendireceğimiz ölçüdür; yanlışlarımızı meşrulaştıracağımız bir sığınak değil. Tarihimiz de eleştiriden muaf tutulacak bir alan değil, başarılarından ilham alacağımız, hatalarından ders çıkaracağımız büyük bir tecrübedir.
Kur'an-ı Kerim bu konuda temel bir ilke ortaya koyar: “Bir toplum kendisindekini değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez” (Ra'd, 13/11). Bu ilke, toplumsal değişimin düşünce, ahlak, davranış ve kurumlar arasında bütünlük gerektirdiğini hatırlatır.
Sömürgeciliğin, işgallerin, savaşların ve dış müdahalelerin Müslüman toplumlar üzerindeki yıkıcı etkileri elbette inkâr edilemez. Ancak dışarıdan gelen baskıları doğru değerlendirmek, içeride değiştirebileceğimiz yanlışlarla yüzleşmekten vazgeçmemizi gerektirmez. Zira kendini sorgulayamayan bir toplum, geleceğini de sağlıklı biçimde kuramaz.
Liyakat Kaybolduğunda Gelecek de Kaybedilir
Geri kalmışlığın en ağır sebeplerinden biri, yönetimde adaletin ve liyakatin zayıflamasıdır. Görevlerin ehil insanlara değil, yakınlık ve sadakat ilişkilerine göre dağıtıldığı; eleştirinin tehdit, dalkavukluğun meziyet sayıldığı toplumlarda yalnızca haklar ihlal edilmez, insan kaynağı ve gelecek de tüketilir.
Yetenekli insanların önünün kapatılması, araştırmacıların ve girişimcilerin cesaretinin kırılması, gençlerin başarı için bilgi ve çalışmadan çok kişisel ilişkilerin gerekli olduğuna inanması, toplumsal gelişmenin temellerini sarsar. Böyle bir ortamda kaybedilen yalnızca ekonomik imkânlar değil, adalet duygusu ve ortak geleceğe duyulan güvendir.
Kur'an-ı Kerim şöyle buyurur: “Allah size emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder” (Nisâ, 4/58). Hz. Peygamber de “İş ehil olmayan kimselere verildiğinde kıyameti bekle” buyurmuştur (Buhârî, Rikāk, 35, nr. 6496).
Bu sebeple adalet, liyakat, şeffaflık ve hesap verebilirlik, yalnızca iyi yönetimin teknik şartları değil; insan onurunu, toplumsal güveni ve kamu yararını koruyan temel ilkelerdir. Makāsıdü'ş-şerîa açısından da kurumsal ıslah, hakların korunması ve toplumsal maslahatların gerçekleştirilmesi için vazgeçilmezdir.
Bilgiyi Yeniden Üretken Kılmak
Eğitim kurumlarının çoğalması, tek başına bilimsel ilerleme anlamına gelmez. Üniversitelerin sayısı artarken araştırmanın niteliği aynı ölçüde gelişmiyorsa, diplomalar çoğalırken eleştirel düşünce ve yenilikçilik güçlenmiyorsa, eğitimin amaçları yeniden değerlendirilmelidir.
Buradaki mesele, dinî ilimlerle fen bilimlerini karşı karşıya getirmek değildir. İhtiyaç duyduğumuz şey, insanı ve toplumu anlamaya çalışan disiplinlerle teknoloji ve üretim alanlarının birbirini beslemesidir. Bir toplum, insanın değerini ve hayatın anlamını ihmal ederek de bilimi küçümseyerek de sağlıklı bir medeniyet kuramaz.
Fıkıh ve makāsıd düşüncesindeki öncelikler bilinci, bu noktada yol göstericidir. Hangi bilginin hangi ihtiyaca cevap verdiği, hangi araştırmanın ne tür faydalar ürettiği ve sınırlı imkânların nasıl değerlendirileceği, eğitim ve araştırma politikalarının merkezinde bulunmalıdır.
Ezbere dayalı öğretimden sorgulayıcı öğrenmeye, diploma merkezli anlayıştan yetkinliğe, bireysel akademik başarıdan toplumsal sorunlara çözüm üreten araştırmalara yönelmek zorundayız.
Yapay zekânın hızla geliştiği günümüzde bilgiye ulaşmak kolaylaşırken, bilginin doğruluğunu sınamak, onu yorumlamak ve sorumluluk bilinciyle kullanmak daha da önem kazanmıştır. Geleceğin güçlü toplumları, yalnızca teknolojiyi tüketenler değil, onu geliştiren ve insanlığın yararına yönlendirebilenler olacaktır.
Ahlaka ve Eyleme Dönüşen Bir Dindarlık
Üzerinde durmamız gereken bir başka mesele, dinî hayatın ahlaki ve toplumsal sonuçlarıdır. İbadetlere önem verilirken doğruluk, emanet, adalet, kul hakkı ve iş ahlakı ihmal ediliyorsa, dinin insanı ve toplumu dönüştüren maksatları yeterince gerçekleşmiyor demektir.
Çözüm, ibadetlerin değerini azaltmakta değil, onların hikmet ve gayelerini yeniden kavramaktadır. Namaz kötülüklerden uzaklaştırmalı, oruç takvayı güçlendirmeli, zekât dayanışmayı beslemeli, iman ise insanı sorumluluk sahibi kılmalıdır.
Aynı şekilde tevekkül, sebeplere başvurmaktan vazgeçmek değildir. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Sana fayda sağlayacak şeyin peşinde ol, Allah'tan yardım iste ve acze düşme” (Müslim, Kader, 34, nr. 2664).
Bu hadis, çalışma ahlakının özünü ortaya koyar: Faydalı olanı belirlemek, onun için gayret göstermek, Allah'a dayanmak ve güçlükler karşısında iradeyi kaybetmemek.
İlahi sünnetleri dikkate almak, hayatın sebeplerini ciddiye almayı gerektirir. Bilimsel araştırmayı ihmal eden, kurumlarını geliştirmeyen ve üretim kapasitesini artırmayan bir toplum, yalnızca geçmişteki başarılarıyla bugünün dünyasında güçlü olamaz.
Gerçek dindarlık, insanı hayattan uzaklaştıran değil, hayatın sorumluluğuna hazırlayan bir bilinç doğurmalıdır.
Ayrışmayı Aşan Bir Dayanışma
Müslüman toplumların önemli sorunlarından biri de ortak imkânlarını yeterince değerlendirememeleridir. Siyasi ihtilaflar, mezhebî gerilimler ve ekonomik rekabet, kimi zaman toplumların birbirini güçlendirmesi yerine birbirinin enerjisini tüketmesine yol açmaktadır.
Kur'an'ın “Birbirinizle çekişmeyin; sonra gevşersiniz ve gücünüz gider” uyarısı (Enfâl, 8/46), bu bakımdan son derece anlamlıdır.
İhtiyacımız olan birlik, farklılıkları ortadan kaldıran tek biçimlilik değildir. Bilimsel araştırmalarda ortaklık, üniversiteler arasında iş birliği, öğrenci ve araştırmacı hareketliliği, ekonomik dayanışma ve insani yardım mekanizmalarıyla somutlaşan bir beraberliktir.
Gerçek dayanışma, yüksek sesle dile getirilen temennilerden çok, kalıcı kurumlarda ve ortak başarılarla kendini gösterir. Farklılıkları yönetemeyen toplumlar enerjilerini iç çatışmalarda tüketirken, ortak hedefler etrafında buluşabilenler yeni imkânlar üretir.
Gelecek Beklenmez, İnşa Edilir
Dünya, yapay zekâdan enerji dönüşümüne, iklim krizinden gıda ve su güvenliğine kadar köklü değişimlerin yaşandığı bir döneme girmiştir. Bu dönüşümleri yalnızca izleyen toplumlarla onları yönlendiren toplumlar arasındaki mesafenin daha da açılması mümkündür.
Bu nedenle geleceği düşünmek, belirsiz tahminlerde bulunmak değil; değişimin yönünü anlamak, riskleri önceden görmek, fırsatları değerlendirmek ve gerekli yetkinlikleri bugünden kazanmaktır.
Eğitim politikalarının bilimsel verilerle geliştirilmesi, araştırma merkezlerinin güçlendirilmesi, gençlerin yeni becerilerle donatılması, kadınların eğitim ve üretim imkânlarına adil biçimde erişmesi ve kurumların uzun vadeli hedeflerle yönetilmesi, geleceğe hazırlanmanın temel şartlarıdır.
Elbette bütün sorumluluk gençlere yüklenemez. Devletlerin, üniversitelerin ve toplumsal kurumların adil fırsatlar sunması, yetenekleri desteklemesi ve üretkenliği teşvik etmesi gerekir. Ancak genç kuşaklar da ahlaki sağlamlığı, eleştirel düşünceyi, mesleki yetkinliği ve birlikte çalışma kültürünü geliştirmekle yükümlüdür.
Bir toplumun en büyük tehlikesi, tarihinin herhangi bir döneminde geri kalması değil, geri kalmışlığı değiştirilemez bir kader olarak benimsemesidir. Çünkü toplumlar güç kaybedebilir, krizlerle karşılaşabilir ve tarihî konumlarından uzaklaşabilir; fakat yeniden yükseliş, ancak sorunlarını dürüstçe teşhis eden, adaleti güçlendiren, bilgiyi üretime dönüştüren ve ortak geleceği inşa etmeye yönelen iradelerle mümkündür.
Artık yalnızca “Neden geri kaldık?” diye sormak yeterli değildir. Asıl soru şudur: Eğitimimizde, yönetimimizde, ahlakımızda ve kurumlarımızda bugün neyi değiştireceğiz ki yarının nesillerine aynı sorunları miras bırakmayalım?
Zira bir medeniyetin geleceği, geçmişte neler başardığını anlatanların değil, bugün hangi sorumlulukları üstlendiğini bilenlerin omuzlarında yükselir.
