İnsanların bir arada yaşama zarureti yönetime dayalı bir organizasyonu da zorunlu kılmıştır. Siyaset ise bu organizasyonu belli bir sistem üzerinde yürütmeyi amaçlamaktadır. Bir sistem içerisinde toplu halde yaşamaya çalışmak yöneten yönetilen ikilemini de beraberinde getirir. Yönetenin devlet aygıtından kaynaklı gücü elinde bulundurma ayrıcalığına karşı yönetilenlerin de bir bu gücü dengeleyebilecek bir özelliğinin olması şarttır. Günümüz siyaset anlayışında yönetilene bu imkânı sağlayan birçok mekanizma mevcuttur.
Bunlardan en barizi, yöneticilerin seçimle belirlendiği bir siyaset tarzının kabul görmüş olmasıdır. Bu şekilde en kötü demokrasilerde bile seçimler yöneticileri için bir karne niteliğindedir. Yönetilenlerin gerek görürse yöneticilerini cezalandırmaya, değiştirmeye ya da takdir etmeye hakları vardır. Böyle bir denetim mekanizması, yöneticilerin bütün olumsuzluklara rağmen dönemsel olsa bile kendilerini halkın isteklerine karşı sessiz kalmamalarını sağlar. Seçimlerin iradeye dayalı bir şekilde varlığı siyasilerin gücü kontrolsüzce kullanmasını engeller.
İkincisi belki de en önemlisi hukukun üstünlüğüdür. Bir siyasi organizasyon içerisinde hukukun bir değer olarak kabul görmesi siyaset için önemli bir imkândır. Çünkü siyasette sahip olunan gücün harici bir güç tarafından frenlenmesi siyasi organizasyon için değerlidir. Yöneticinin hareket alanı için belki sınırlayıcı olabilir ama yönetilenin bu güç karşısında sığınacağı önemli bir kapıdır.
Hukukun sivil olarak üretildiği zamanlarda siyasi erk kendisini bu hukuka tabi hissetmek zorunda kalıyordu. İslam toplumlarında fıkıh ekollerinin varlığı buna iyi bir örnektir. Bunun için zaman zaman bu âlimlerin devlet mekanizması içerisine dâhil edilme gayreti siyasetin bunu aşma arzusundan kaynaklandığını söyleyebiliriz. Ebu Hanife’nin yaşadıkları bu gerçeği bize göstermektedir. Zamanla önce fıkıhçıların devlet mekanizması içerisine dâhil edilmesinin başarılması, daha sonrasında sivil hukuk üretiminin içtihat üzerine yapılan tartışmalarla etkisizleştirilmesi hukukun yöneticiler üzerindeki denetim gücünü kırmıştır. Tam bu vasatta Batı’da gelişen güçler ayrılığı prensibi bu açıdan önemlidir.
Bir diğeri ise aydınların/âlimlerin/entelektüellerin siyasilerin söylem ve eylemlerine karşı gösterdikleri duruştur. Aydını bu derece anlamlı ve sorumlu kılan onun sahip olduğu birikim ve bakış açısının siyasilerin önünde olmasıdır. Bundan dolayı aydın siyasete yön veren, yol gösteren, ışık tutan, soru işaretlerine çözüm sunan, yanlış uygulamalara karşı doğruyu gösteren, yanlışta ısrara direnen ve mücadele eden bir özelliğe sahiptir/olmalıdır. Aydın her ne kadar toplumsal faydayı dikkate alsa da siyasetin halk nezdindeki cazibesi karşısında dayanması oldukça zordur. Bu yüzden siyasete yön vermesi gerekirken siyasetin yönüne tabi olmayı tercih eden aydınlara fazlasıyla rastlıyoruz.
Seçimlerin varlığı, hukukun üstünlüğü ve aydınların öncü duruşu, siyaset kurumunun kendi iç dinamiğinde sağlıklı bir şekilde işlemesini sağlar. Eğer bu mekanizmalar vazifesini hakkıyla yerine getiremiyorsa siyasetin varacağı yer kişi, parti veya zümrelerin kontrolsüz egemenliğidir. Uluslararası yapı içerisinde birliktelikleri ve belirli ilişkileri olanlar, gerekli güç dengesini sağlayamazsa, başkalarının bu gücü dengelemek için bu toplumlara müdahil olması kaçınılmazdır.