Soru: Hocam sahih hadisin mezhepteki hükme ters olması durumunda kişi ne yapmalıdır?
Cevap: Bütün bunlar âlimler için geçerli kurallardır. Yani aslında içtihat kapısı kapanmadı. İhtiyaç duyuldukça kullanılabilir. Hadisle amel edebilmek için ilim sahibi olmak, mezhepleri bilmek, Arapça’ya ve Kur’an’a hâkim olmak, usul-ü fıkıh ve usul-ü hadisi bilmek, hadisteki illetleri, nasih ve mensuhu bilmek gibi birçok bilgi gerekiyor. Bütün bu donanımlara sahip bir âlim zaten bilgisini dikkate alacaktır.
Soru: Hocam evet o durumda ise zaten kendi içtihadıyla amel eder, ama bazı kitaplarda diyor ki eğer kişi bu donanıma sahip değilse araştırır, mezhebinin delili kendisini tatmin etmezse bakar ve o hadisle amel eden başka bir imam varsa onunla amel eder, bu mezhebini terk etmesi için bu durumda onun için özür olur.
Cevap: Yine bir ilmi birikim gerekiyor. Yani mezhebini bilecek. Mezhebinin olayla ilgili delillerini bilecek. Çok büyük bir âlim olmasa bile yine de bir bilgi birikimi gerekiyor. Yani ehli tercih seviyesine ulaşmış olması gerekir.
Bunu bütün insanlara tavsiye etsek insanlara zorluk çıkarmış oluruz. İnsanlar zihinlerini kendi uzmanlık alanlarına yöneltmek yerine temel konuları araştırmaya harcar ki bu da Müslümanların zihni birikimlerinin boşa harcaması anlamına gelir. Hâlbuki her işte olduğu gibi dini ilimlerde de uzmanlar, âlimler olur. Sahabe zamanında bile dini konularda bilgili olup diğer sahabelerin gelip kendisinden soru sorduğu ve onun cevabına göre hareket ettiği sahabeler vardı.
Biz kıyamete kadar sürekli abdest-namaz ahkâmıyla mı uğraşacağız?
Bu mesele çözülmüş, Müslümanlar bu dosyayı kapatmıştır. İhtiyacımız durumunda ilgili dosyayı dolaptan çıkarıp bakmamız yeterlidir. Günümüzün yeni sorunlarına karşı Müslümanlar içtihat yapmalıdırlar. Devlet yönetimi, ekonomi, teknoloji, sosyoloji, felsefe, psikoloji konularında İslam’ın görüşünü ortaya koymalılar...
İçtihatlarda uzlaşı önemli değildir. Önemli olan içtihat yapmaktır. Yani beyin eforu sarf etmek ve görüş ortaya koymaktır. Görüşlerin çeşitliliği fikirsel zenginliği gösterir. Birçok görüşün ortaya çıkması, daha sonra ortaya çıkacak olan büyük bir görüşün doğum sancıları da olabilir.
Soru: Müçtehitler kimlerdir?
Cevap: Müçtehitler gruplara ayrılır. Mutlak müçtehit (bunlar mezhep imamlarıdır, günümüzde bu anlamda bir müçtehit yok) mezhepte müçtehit, ehli tercih, belli konularda müçtehit, fetva ehli gibi gruplara ayrılır. Mezhepte müçtehit sayısı az da olsa vardır. Fakat bunlar eski konuları ısıtıp ısıtıp önümüze süren kişiler değildir. Müçtehitler, döneminde olmayan konuları veya o dönemde olup da günümüzden farklı olan konularla ilgili görüş bildirirler.
Soru: Mezheplerin içtihat konusundaki yaklaşımı nasıl olmuştur?
Cevap: Mezhepler günümüze gelinceye kadar birçok âlimin elinden geçti. Yani bugün Hanefi veya Şafi mezhebi sadece kurucu imamların görüşüyle değil, sonradan gelen âlimlerin görüşüyle de şekillendi. Onların yanlış, eksik veya değinmedikleri konularda görüş bildirdiler, düzelttiler, yorumladılar, günümüze uyarladılar, usulünü ortaya koydular.
Mezhep imamlarının görmemiş olduğu bir delil varsa ve eğer imamın görüşü bu kesin delile aykırıysa düzelttiler. Ama genelde imamlar eğer sahih bir hadisi görmemişlerse bile içtihatlarını Kur’an’ı esas alarak yaptıklarından çok az hadise aykırı olmuştur. Aykırı olan konular daha çok uygulama ve ibadetlerin şekli yönünden olmuştur.
Soru: Günümüzde müçtehit var mı veya hangi konularla ilgilenmeli?
Cevap: Günümüzde âlimler, günümüzün problemlerine yönelik çözüm arayışları ortaya koymalıdırlar. Ekonomi, siyaset, uluslararası ilişkiler ve uluslararası hukuk, uzay ve deniz hukuku, psikoloji, sosyoloji gibi konularda içtihatlar yapabilirler.
Çözümlenmiş meseleleri ısıtıp ısıtıp gündeme getirmek Müslümanların zihni birikimlerini boşa yormaktır. Bugün ibadetlerle ilgili akla gelebilecek her konu tartışılmış ve cevabı verilmiştir. Bize düşen bu konulardaki arşivi incelemektir. Gücümüzü ve enerjimizi eski âlimlerin çözmediği, bilmediği sorunlara yoğurmak daha faydalı olacaktır.
Soru: İçtihat kapısının açılması mezhepsizliğe yol açmaz mı?
Cevap: Öyle bir şey olmaz. Çünkü mezhepler mukallit için vardır. Müçtehidin başkasının içtihadına tabi olması ona caiz değildir. Mezhepsizlik tehlikesi cehaletten kaynaklanmaktadır. Yukarda da belirttim. Tartışılmış ve sonuca bağlanmış konuları sanki yeni bulmuşuz ve daha önce kimse bu konuyu tartışmamış gibi tartışmak sadece cehalettir. Bugün bir hukuki konuda bile karar verilirken daha önceki yargı içtihatlarına bakılır. Eğer sorunu çözerse eski içtihada göre mahkeme karar verir. Eğer sorunu çözmezse veya mahkeme yeni bir görüş ortaya koyacaksa bütün eski görüşleri yazar kendisine göre çürütür ve ardından kendi görüşlerini ortaya koyar. Müslümanların tartışılmış ve sonuca bağlanmış konularda eskilerin görüşlerini öğrenmeleri eğer karşı çıkıyorlarsa neden karşı çıktıklarını delilleriyle birlikte ortaya koymaları ve ardından kendi delillerini de söyleyerek kendi sonuçlarını ortaya koymaları gerekir. Yoksa bana göre şöyle, ya da öyle olmaz lafı ilmi değil, cahili bir laftır.
Bugün Müslümanların bir devlet yönetimi için gerekli ekonomik doktrinler ortaya koyması gerekir. Arkadaşlar zekâtla ilgili sorular soruyor. Bunları çözümleyecek bir ekonomik kuram ortaya koymamız gerekir. Sosyolojik, felsefik, psikolojik, siyaset, uluslararası ilişkiler kuramları geliştirmemiz gerekir. Bütün bunları yaparken referanslarımız kitap, sünnet, eski âlimlerimizin çalışmaları ve tarihimiz olmalıdır.
Bizim içtihattan kastımız, günümüze özgü yeni konular konusudur.
Güncel konularla ilgili Müslümanlar çözüm üretmelidir. Onları da yukarda anlattım. Eski konularda, ameli konularda ve çözülmüş meselelerde taklit etmemiz bize büyük bir zaman kazandırmaktadır. Yoksa her konuyu, hadisi ve ayeti tek tek araştırmaya ömür yetmez. Binlerce yıllık birikim var ve bu birikimi yok saymak tarihten kopmaya ve köksüzlüğe götürür. Saldırıların amacı bizi geçmişimizden ve köklerimizden koparıp istedikleri şekilde manipüle etmektir.
Soru: Mezhep imamlarının görüşleri hadise aykırı olmuş mudur?
Cevap: Hadislerin sahihliği ile ilgili konularda mezhep imamlarının ortaya koyduğu kriter hadisçilerden farklı olabilmektedir. Mesela Hanefiler haberi vahidi kabul etmede çok zor şartlar ortaya koyarlar. Bu nedenle bazen hadise aykırı gibi görünebilirler. Bu onların hadis kriteridir. Onların hadisçiliğini ve usulünü bilmeden eleştirmek, sadece cehaletimizi ortaya koyar. Eğer eleştireceksek usul noktasında eleştirebiliriz. O zaman konuya hâkimiyetimiz ortaya çıkar.
