30 Kasını 1915 tarihli fermanla Kıbrıs vakıflarının idare
şekli yeniden düzenlenmiştir. Buna göre, daha önce biri Osmanlı Devleti diğeri
İngiltere tarafından atanan iki kişiyle yönetilen vakıflar idaresine her iki
murahhası da İngiltere atayacaktır. Murahhaslardan birinin Müslüman olması
şarttır (madde l).
Kral, fermanda değişiklikler yapma hakkını peşinen saklı
tutmaktadır (madde 3). Vakıflara dair ayrıca bir hüküm getirmeyen bu
düzenlemenin Ahkâmu l-evkâfı değiştirmediğini kabul etmek gerekir. Bu ferman,
1928 tarihli Emvâl-i Diniye-i İslamiyye İdaresi Fermân-ı Kanunisi nin 32.
maddesiyle ilga edilmiştir.
1900 lerden itibaren sistemli bir şekilde uygulanan işgal
yoluyla gasp yöntemiyle, 1926 yılında Aşar ın ilgası ve 1944 te mal dönüşüm
yasa larının çıkarılması, fakat bu yasalara aykırı uygulamalar içine girilmesi
yoluyla kapalı Maraş bölgesinin %99.99 u mülkiyet intikaline uğramıştır.
Kıbrıs Koloni Hükümeti, 1926 da hububattan Aşar
vergisinin kaldırılması sebebiyle Evkaf İdaresi ne yıldan yıla ödemeye
başladığı tazminata karşılık 1935 te toplu bir ödeme yaparak Öşürlü vakıf
mallarının tasfiyesinden sonra; İcareteynli ve Arazi-i mevkufe tahsisat
kabilinden vakıf taşınmazların vakıflarla ilişkilerinin kesilmesi konusunda
yeni bir çalışma başlatmıştır.
Vakıf mallarının tasfiyesine yönelik tutumun nihaî
uygulaması, Chapter 225, Taşınmaz Mal (İcareteyli Vakıfların Mülke Arazi-i
Mevkufe Tahsisatın Mîrî ye Dönüşümü) Kanunu ve bu kanunun uygulama şeklini
gösteren 1944/14 sayılı tüzük hükümleriyle hayata geçirilmiştir.
Bu Kanun ve Tüzük icareteynli vakıflara ait
gayrimenkullerin, mutasarrıfların mülkiyetine geçirilmesini sağlamıştır. Yine
tahsisat kabilinden vakıf statüsünde olan gayrimenkuller bu düzenlemeler ile
mirî arazi statüsüne çevrilmiştir. Kanun, yürürlük tarihinden itibaren, başka
statüdeki vakıfların icareteynli vakfa dönüştürülmesini yasaklamıştır.
Taşınmaz Mal Kanunu ve bu kanunun uygulama şeklini
gösteren 1944/14 sayılı tüzük; icareteynli vakıflara ait gayrimenkullerin,
mutasarrıfların mülkiyetine geçirilmesini, tahsisat statüsünde olan
gayrimenkullerin ise mirîye aktarılmasını sağlamıştır.
Ödenecek tazminatlar konusunu düzenleyen kanuna nazaran
1944/14 Sayılı Tüzük le daha ayrıntılı hükümler bulunmaktadır. Tüzük ün 5.
Maddesi ile 80 Sterlin i Celâliye Vakıfları, 2150 Sterlin i icareteynli
vakıflar için olmak üzere 1945 den itibaren her yılın 1 Ocak tarihinde toplam
2230 Sterlin nakit paranın hükümet tarafından evkaf delegelerine ödenmesi
kararlaştırılmıştır. Öngörülen bu ödeme 1945-1960 tarihleri arasında İngiliz
Sömürge İdaresi tarafından her yıl 1 Ocak ta muntazaman ödenmiştir.
Ayrıca, düzenlemenin yürürlük tarihi olan 1 Mayıs 1944-31
Aralık 1944 tarihleri arasını kapsayan 8 aylık süre için kiste l-yevm olarak
1486 Sterlin 13 Şilin 3 Kuruş un 20 Aralık 1944 tarihine kadar ödenmesi, bu
miktarın içerisinden 53 Sterlin 6 Şilin 6 Kuruş un Mevlevihane giderlerini
karşılamak üzere Celâliye vakıflarına aktarılmasını hükme bağlamıştır.
Bu düzenlemeler ile icareteyn usulüyle icare-i müeccele
ödeyerek vakıf yerlerin tasarruf hakkını elinde tutan kiracılar, fiilen
kullandıkları bu taşınmazların sahibi olmuşlar; tahsisat kabilinden vakıf
araziler ise Hazine ye devredilmiş ve bu yerlerin mülkiyeti ve tasarrufu
devlete geçmiştir.
Ayrıca 1928 Evkaf Kraliyet Kanun-i Fermânisi nin vakıf
akarların icareteyne çevrilmesine imkân sağlayan 28. Maddesi geçersiz hale
gelmiştir. Bundan böyle vakıf taşınmazlar icareteyne çevrilemeyecek ve
Mirî/Hazine ye ait mallar vakıflaştırılamayacaktır (Kaynak: Dr. Nazif Öztürk,
II. Aşama II. Dönem Raporu, 2013). (Devam edecek.)
