Türk dili ve kültür tarihinin önemli isimlerinden Kaşgarlı Mahmut, İstanbul Üsküdar'daki bir sokak üzerinden başlayan tartışmayla yeniden araştırılmaya başlandı. Kısıklı Mahallesi'ndeki Kaşgarlı Mahmud Sokak'ın adının “İyiniyet Sokağı” yapıldığı öne sürülürken, belediye işlemin farklı bir düzenlemeden kaynaklandığını bildirdi. Tartışmayla birlikte Divânu Lügati't-Türk, eserdeki Türk dünyası haritası ve Kaşgarlı Mahmut'un Türk dili açısından önemi de merak konusu oldu.
Kaşgarlı Mahmud Sokak'ın adı değişti mi?
İstanbul'un Üsküdar ilçesine bağlı Kısıklı Mahallesi'ndeki Kaşgarlı Mahmud Sokak, isim değişikliği tartışmasının merkezinde yer aldı. Kamuoyuna yansıyan iddialarda sokağın adının kaldırılarak yerine “İyiniyet Sokağı” isminin verildiği öne sürüldü.
Üsküdar Belediyesi ise yaptığı açıklamayla Kaşgarlı Mahmud Sokak adının kaldırılmadığını bildirdi. Belediyenin verdiği bilgiye göre düzenlemenin temelinde bölgedeki sokak yapısının adres sistemine uyarlanması bulunuyor.
Daha önce “T” şeklinde devam eden sokak yapısının Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) standartlarına uygun hale getirilmesi amacıyla ayrılan yeni sokak bölümüne “İyiniyet Sokağı” adı verildi.
Söz konusu düzenlemenin Üsküdar Belediye Meclisinin 4 Eylül 2025 tarihli ve 64 sayılı oybirliği kararıyla gerçekleştirildiği belirtildi. Mevcut Kaşgarlı Mahmud Sokak'ın adı ise belediyenin açıklamasına göre korunmaya devam ediyor.
Kaşgarlı Mahmut kimdir ve Türk dili için neden önemli?
Kaşgarlı Mahmut, 11. yüzyılda yaşamış Türk dil bilgini ve sözlük yazarıdır. Türk dilinin tarihsel gelişiminin araştırılmasında en önemli isimlerden biri olarak kabul edilir.
Kaşgarlı Mahmut, yaşadığı dönemde Türk topluluklarının bulunduğu farklı bölgeleri dolaşarak boyların kullandığı kelimeleri ve dil özelliklerini derledi. Topladığı malzemeleri daha sonra en önemli eseri olan Divânu Lügati't-Türk içerisinde bir araya getirdi.
Çalışmasının önemi yalnızca kelimeleri kaydetmesiyle sınırlı kalmadı. Farklı Türk boylarının dil özelliklerine yer vermesi, Türkçenin 11. yüzyıldaki kullanım biçimlerinin günümüze ulaşmasına katkı sağladı.
Divânu Lügati't-Türk nedir ve içinde neler var?
Kaşgarlı Mahmut'un en önemli eseri Divânu Lügati't-Türk, 11. yüzyılda hazırlanan kapsamlı bir Türkçe sözlük niteliği taşıyor. Eserde Türkçe kelimeler Arapça karşılıkları ve açıklamalarıyla ele alınıyor.
Kaşgarlı Mahmut kelimelerin nasıl kullanıldığını göstermek amacıyla yalnızca tanımlar vermekle yetinmedi. Eserde atasözleri, deyimler ve şiir örneklerine de yer verdi.
Bu özellik Divânu Lügati't-Türk'ü klasik bir sözlüğün ötesine taşıdı. Eserde bulunan örnekler sayesinde dönemin Türk topluluklarının dili, kültürü, gündelik hayatı ve sözlü edebiyatına ilişkin önemli bilgiler günümüze ulaştı.
Kaşgarlı Mahmut'un haritası neyi gösteriyor?
Divânu Lügati't-Türk'ün en dikkat çekici bölümlerinden biri eserde bulunan Türk dünyası haritası. Kaşgarlı Mahmut, Türk boylarının yaşadığı bölgeleri ve dönemin coğrafi dünyasını kendi yaklaşımıyla haritaya aktardı.
Harita, 11. yüzyıldaki Türk topluluklarının yaşadığı coğrafyaların incelenmesi açısından tarihsel bir kaynak niteliği taşıyor. Bu özelliği nedeniyle eser yalnızca dilbilim çalışmalarında değil, tarih ve coğrafya araştırmalarında da değerlendiriliyor.
Kaşgarlı Mahmut'un kelimelerin yanı sıra Türk boyları ve yaşadıkları bölgeler hakkında bilgiler aktarması, eserin Türk dünyasının dönemsel görünümünü anlamak açısından taşıdığı değeri artırıyor.
Divânu Lügati't-Türk Türk tarihi için neden önemli?
Divânu Lügati't-Türk, 11. yüzyıl Türkçesinin kelime hazinesini kayıt altına alan temel kaynaklardan biri olması nedeniyle Türk dili tarihi açısından özel bir konuma sahip.
Eserde bulunan atasözleri, deyimler ve şiir parçaları ise dönemin yalnızca dilini değil, düşünce biçimini ve kültürel yaşamını anlamaya yardımcı oluyor. Böylece yüzlerce yıl önce kullanılan çok sayıda ifade ve sözlü kültür unsuru günümüze ulaşabiliyor.
Türk boylarının dil özelliklerinin karşılaştırılması da eserin önemli yönleri arasında bulunuyor. Kaşgarlı Mahmut'un farklı topluluklardan derlediği örnekler, Türkçenin tarihsel lehçe ve ağız özelliklerinin araştırılmasına kaynak sağlıyor.
Kaşgarlı Mahmut neden yeniden araştırılmaya başlandı?
Kaşgarlı Mahmut'un adının yeniden öne çıkmasının nedeni Üsküdar Kısıklı'daki sokak tartışması oldu. Kaşgarlı Mahmud Sokak'ın isminin değiştirildiği yönündeki paylaşımlar kısa sürede tartışmaya dönüştü.
Üsküdar Belediyesi ise mevcut sokağın isminin değiştirilmediğini, düzenlemenin MAKS standartları kapsamında ayrılan yeni bir sokak bölümüyle ilgili olduğunu belirtti. Yeni oluşturulan bölüme “İyiniyet Sokağı” adı verildiğini bildirdi.
Sokak adı üzerinden başlayan tartışma, Kaşgarlı Mahmut'un kimliği ve Türk kültür tarihindeki yerini de yeniden öne çıkardı. Özellikle Divânu Lügati't-Türk'ün özellikleri ve eserde bulunan tarihi harita en fazla araştırılan konular arasında yer aldı.
Kaşgarlı Mahmut'un eseri günümüzde ne anlatıyor?
Aradan yaklaşık bin yıl geçmesine rağmen Divânu Lügati't-Türk, Türk dili tarihinin araştırılmasında başvurulan temel eserlerden biri olmayı sürdürüyor.
Kelime kayıtlarının yanında şiirlerden atasözlerine, deyimlerden Türk boylarına ilişkin bilgilere kadar farklı unsurlar içermesi, eserin kapsamını genişletiyor. Haritanın da eserde bulunması, Kaşgarlı Mahmut'un çalışmasını dil, edebiyat, kültür, tarih ve coğrafya açısından çok yönlü bir kaynak haline getiriyor.
