Uzun Hasan, Şah İsmail'in anne tarafından öz dedesidir. Soy bağı doğrudan şöyledir: Uzun Hasan'ın kızı Âlemşah Halime Begüm, Safevî şeyhi Şeyh Haydar ile evlendi; bu evlilikten 1487'de Şah İsmail dünyaya geldi. Dolayısıyla Safevî Devleti'nin kurucusu Şah İsmail, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın kız torunudur.
Uzun Hasan'ın mensup olduğu hanedan ise Oğuz Türklerinin Bayındır boyuna dayanıyordu. Akkoyunlu hanedanının yönetici ailesi Bayındır/Bayandur boyundandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Uzun Hasan'ın Oğuz Han ve Bayındır Han soyundan geldiğini ifade ettiğini, ayrıca Bayındır boyunun damgasını Akkoyunlu Devleti'nin sembolü haline getirdiğini kaydediyor. Encyclopaedia Iranica da Akkoyunlu konfederasyonunun yönetici hanedanını Oğuzların 24 boyundan Bayındır ile ilişkilendiriyor.
Uzun Hasan hangi Türk boyundan?
Uzun Hasan'ın bağlı olduğu soy zinciri kısaca Oğuz Türkleri → Bayındır boyu → Akkoyunlu hanedanı → Uzun Hasan şeklinde gösterilebilir.
Bayındır, geleneksel 24 Oğuz boyundan biridir. Akkoyunluların yönetici hanedanı bu boya mensuptu ve Bayındır damgası devletin paralarında, resmî belgelerinde, kitabelerinde ve bayraklarında kullanıldı. Bu nedenle Uzun Hasan için tarih yazımında Oğuz-Türkmen hükümdarı tanımlaması kullanılır.
Şah İsmail'in Uzun Hasan'la akrabalığı nasıl?
Akrabalık zinciri oldukça açık:
Uzun Hasan
↓
Âlemşah Halime Begüm — Uzun Hasan'ın kızı
↓
Şah İsmail — Âlemşah Halime Begüm ile Şeyh Haydar'ın oğlu
Kültür ve Turizm Bakanlığının Şah İsmail biyografisinde de babasının Safevî şeyhi Haydar, annesinin ise Akkoyunlu Uzun Hasan'ın kızı Halime Begüm (Âlemşah) olduğu açıkça belirtiliyor.
Bu nedenle “Uzun Hasan, Şah İsmail'in dedesi mi?” sorusunun cevabı evet; anne tarafından dedesidir.
Şah İsmail'in baba tarafı kim?
Şah İsmail'in babası Şeyh Haydar, Erdebil merkezli Safeviyye tarikatının şeyhiydi. Burada ilginç bir başka akrabalık daha bulunuyor: Şeyh Haydar'ın annesi Hatice Begüm, Uzun Hasan'ın kız kardeşiydi.
Yani Şah İsmail'in ailesi ile Akkoyunlu hanedanı arasındaki bağ yalnızca annesi üzerinden kurulmuş değildi. Safevî ailesi ile Akkoyunlu yönetici ailesi arasında daha önce de evlilik yoluyla güçlü bir akrabalık oluşmuştu. Encyclopaedia Iranica da Uzun Hasan'ın kızlarından birini Safeviyye'nin başındaki yeğeni Haydar'la evlendirdiğini kaydediyor.
Uzun Hasan Türk mü, Türkmen mi?
Burada Türk ve Türkmen ifadelerini birbirine zıt iki ayrı köken gibi düşünmemek gerekiyor. Uzun Hasan'ın hanedanı, Oğuz-Türkmen dünyasının Bayındır boyuna mensuptu. Dönemin kaynakları ve modern akademik literatürde Akkoyunlular sıklıkla Türkmen/Turkoman konfederasyonu şeklinde tanımlanıyor.
Dolayısıyla tarihsel olarak en açıklayıcı ifade, “Oğuzların Bayındır boyuna mensup Akkoyunlu Türkmen hükümdarı” olur.
Uzun Hasan'ın babası ve dedesi kim?
Uzun Hasan'ın babası Ali Bey, dedesi ise Akkoyunlu hanedanının en önemli erken dönem hükümdarlarından Kara Yülük Osman Bey idi. Uzun Hasan, Akkoyunlu hanedanının en güçlü hükümdarı haline geldi ve devlet onun döneminde İran, Irak, Doğu Anadolu ve Güney Kafkasya'nın önemli bölümlerini kapsayan büyük bir siyasi güce dönüştü.
Uzun Hasan 1478'de öldüğünde Şah İsmail henüz dünyaya gelmemişti. Şah İsmail 17 Temmuz 1487'de doğdu. Dolayısıyla Şah İsmail, anne tarafından dedesi Uzun Hasan'ı hiç görmedi.
Akkoyunlular hangi Türk boyundan?
Akkoyunlular tek bir küçük aşiretten ziyade çeşitli Türkmen unsurlarını bünyesinde barındıran bir Türkmen konfederasyonuydu. Ancak konfederasyonun yönetici hanedanı Bayındır boyuna mensuptu. Encyclopaedia Iranica, konfederasyonun liderlerinin Bayandor/Bayındır klanından olduğunu ve soylarını Oğuzların 24 boyundan birinin atası kabul edilen Bayındır Han'a bağladıklarını belirtiyor.
Bu nedenle “Akkoyunlular hangi Oğuz boyundan?” sorusunun kısa cevabı Bayındır boyudur.
Uzun Hasan ile Fatih Sultan Mehmet neden savaştı?
Uzun Hasan'ın tarih sahnesindeki en önemli rakiplerinden biri Osmanlı hükümdarı Fatih Sultan Mehmet oldu. Akkoyunluların Anadolu'daki nüfuz mücadelesi ile Osmanlıların doğuya doğru genişlemesi iki devleti karşı karşıya getirdi.
Mücadelenin belirleyici aşaması 1473 Otlukbeli Savaşı oldu. Osmanlı ordusu Fatih Sultan Mehmet'in komutasında Akkoyunlu kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Bununla birlikte Uzun Hasan'ın devleti savaşın hemen ardından ortadan kalkmadı; Uzun Hasan 1478'e kadar Akkoyunlu hükümdarı olarak kaldı.
Şah İsmail Akkoyunlu mu, Safevî mi?
Şah İsmail'in hanedan kimliği Safevîdir; Safevî Devleti'nin kurucusu ve ilk şahıdır. Ancak anne tarafından Akkoyunlu hanedanının torunudur.
Bu ayrım önemli. Şah İsmail'i doğrudan “Akkoyunlu hükümdarı” olarak tanımlamak yanlış olur. Babası Şeyh Haydar üzerinden Safevî ailesine mensuptur; annesi Âlemşah Halime Begüm üzerinden ise Uzun Hasan'ın torunudur.
Dolayısıyla en kısa formülle:
Uzun Hasan → Akkoyunlu → Oğuzların Bayındır boyu
Uzun Hasan'ın kızı Âlemşah → Şeyh Haydar ile evlendi
Âlemşah + Şeyh Haydar → Şah İsmail
Sonuç: Uzun Hasan, Şah İsmail'in anne tarafından dedesidir.
