Gazze'deki savaş sırasında kullanılan askerî gözetleme ve hedef belirleme sistemlerini konu alan NAZA, Venedik Film Festivali'nde aldığı ödülün ardından uluslararası gündemde geniş yer buldu. Yuval Abraham ve Rachel Szor'un yönettiği belgeselin konusu Gazze olsa da ana röportaj çekimleri çatışma bölgesinde gerçekleştirilmedi. Yapımın merkezindeki 24 anonim asker ve istihbarat mensubunun anlatımları İsrail'in Tel Aviv kentindeki bina çatılarında, gece saatlerinde kaydedildi. Çekim mekânı ve karanlık şehir atmosferi, belgeselin görsel anlatımının da belirleyici unsurlarından biri oldu.
Ana röportajların adresi Tel Aviv oldu
NAZA'nın temel röportaj çekimleri İsrail'in Tel Aviv kentinde gerçekleştirildi. Belgeselde konuşan asker ve istihbarat mensupları, şehrin bina çatılarında kurulan çekim alanlarında kamera karşısına geçti.
Yapımın görsel tercihinde gece saatleri öne çıktı. Tel Aviv'in karanlık şehir manzarası önünde gerçekleştirilen görüşmeler, film boyunca anlatılan askerî süreçlerle birlikte belgeselin ana görüntü yapısını oluşturdu. Böylece yönetmenler çatışma alanını doğrudan görüntüleyen klasik bir savaş belgeseli yerine, sistemin içerisinde görev yapmış kişilerin anlatımlarına odaklanan farklı bir yöntem kullandı.
Venedik Film Festivali için hazırlanan tanıtımda da filmin Tel Aviv'in çatılarında gece çekildiği bilgisine özellikle yer verildi.
Gazze yerine tanıklıklar merkeze alındı
Belgeselin Gazze'deki savaşı konu alması, çekimlerin de Gazze'de gerçekleştirildiği düşüncesine yol açtı. Ancak NAZA'nın merkezindeki röportajların ana çekim yeri Gazze değil Tel Aviv oldu.
Film, çatışma bölgesinde yapılan saha çekimlerini ana anlatım yöntemi olarak kullanmak yerine İsrail ordusu ve istihbaratında görev yapmış kişilerin tanıklıklarını öne çıkarıyor. Bu kişiler görev yaptıkları dönemde karşılaştıkları gözetleme, istihbarat toplama, hedef belirleme ve hava saldırısı süreçlerine ilişkin deneyimlerini aktarıyor.
Gazze böylece belgeselin temel konusu olurken Tel Aviv, tanıkların kamera karşısına geçtiği ana çekim alanına dönüşüyor. Filmde Gazze'deki savaşa ilişkin materyallerin bulunması ise ana röportajların Tel Aviv'de çekildiği bilgisini değiştirmiyor.
Gece çekimleri filmin görsel dilini belirledi
NAZA'nın dikkat çeken yönlerinden biri de röportajların büyük bölümünün gündüz yerine gece saatlerinde kaydedilmesi. Şehrin karanlık silueti ve çatı ortamı, kimlikleri açıklanmayan tanıkların anlatımlarına eşlik ediyor.
Filmde konuşan kişilerin anonimliği yapım sürecinin önemli unsurlarından biri. Belgeselde 24 İsrailli asker ve istihbarat mensubunun anlatımlarına yer verilirken bu kişilerin isimleri kamuoyuna açıklanmıyor. Görüntü ve ses üzerinde kullanılan yöntemlerle tanıkların kimliklerinin belirlenmesinin önüne geçilmeye çalışılıyor.
Çekimlerin gizlilik içinde yürütülen uzun süreli bir gazetecilik çalışmasının parçası olduğu belirtiliyor. Yönetmenlerin film için 100'den fazla kaynakla görüştüğü, bunların arasından 24 kişinin anlatımının belgeselde kullanıldığı aktarılıyor.
Çekim yeri ile yapım ülkesi birbirinden ayrılıyor
NAZA'nın Tel Aviv'de çekilmiş olması ile filmin yapım ülkesi aynı anlama gelmiyor. Belgeselin festival kayıtlarında yapım ülkesi Birleşik Krallık olarak gösterilirken ana röportajların çekim adresi İsrail'in Tel Aviv kenti olarak öne çıkıyor.
Filmin yapımında The Guardian ve JW Films yer alıyor. Yapımcı kadrosunda Harry Davies, Lindsay Poulton ve James Wilson bulunurken Jonathan Glazer da yürütücü yapımcılar arasında gösteriliyor.
Yuval Abraham ve Rachel Szor'un yönetmenliğini üstlendiği belgeselin süresi 80 dakika. Yapımın orijinal dilleri ise İbranice ve İngilizce.
24 anonim tanık askerî süreçleri anlatıyor
NAZA'nın hikâyesi, İsrail ordusu ve istihbarat birimlerinde görev yapmış 24 kişinin anlatımları üzerinden ilerliyor. Filmde klasik anlamda bir oyuncu kadrosu bulunmuyor ve tanıkların gerçek isimleri açıklanmıyor.
Anlatımlarda Gazze'deki askerî operasyonlarda kullanılan gözetleme yöntemleri, istihbarat verilerinin değerlendirilmesi, hedeflerin belirlenmesi ve hava saldırılarının karar süreçleri ele alınıyor. Yapay zekâ destekli sistemlerin bu süreçlerdeki kullanımına ilişkin tanıklıklar da belgeselin üzerinde durduğu konular arasında bulunuyor.
Yapımcılar, anlatımları uzun süreli araştırmacı gazetecilik çalışmaları ve farklı kaynaklarla desteklediklerini belirtiyor. İsrail Savunma Kuvvetleri ise filmde ortaya konulan bazı iddialara itiraz ederek askerî süreçlerin yanlış yansıtıldığını savunuyor ve sivillerin kasıtlı olarak hedef alındığı yönündeki iddiaları reddediyor.
Filmin adı askerî terminolojiden geliyor
NAZA adı da belgeselin ele aldığı hedef belirleme süreçleriyle bağlantılı. Terim, İsrail istihbaratında bir hava saldırısında ölmesi beklenen sivil sayısını belirtmek amacıyla kullanılan askerî bir kısaltma olarak açıklanıyor.
Bu kavram, belgeselde ele alınan askerî karar mekanizmalarının ve sivil kayıp hesaplamalarının merkezindeki terminolojilerden biri olarak aktarılıyor. Filmin adının da bu nedenle NAZA olarak belirlendiği belirtiliyor.
Kavramın Türkçedeki anlamını “bir saldırıda ölmesi beklenen sivil sayısı” şeklinde açıklamak mümkün. Bununla birlikte kısaltmanın harf harf tam açılımı yapımın resmi tanıtımlarında açık biçimde verilmiyor.
Venedik’te Jüri Özel Ödülü’nü kazandı
NAZA'nın uluslararası ölçekte dikkat çekmesinde 83. Venedik Uluslararası Film Festivali önemli rol oynadı. Festivalin ana yarışmasında gösterilen belgesel, Jüri Özel Ödülü'nü kazanarak Venedik'ten ödülle ayrıldı.
Festival gösteriminin ardından filmde yer alan anonim tanıklıklar, askerî hedefleme sistemlerine ilişkin iddialar ve İsrail ordusunun bunlara verdiği yanıtlar uluslararası tartışmaların konusu oldu.
Yuval Abraham ve Rachel Szor daha önce Basel Adra ve Hamdan Ballal ile birlikte No Other Land belgeselinin yönetmenleri arasında yer almıştı. İkilinin NAZA'daki çalışması ise 24 anonim tanığın anlatımlarını merkeze alan yeni bir araştırmacı belgesel olarak şekillendi.
Tel Aviv çatılarından Gazze’deki sisteme odaklanıyor
NAZA'nın çekim tercihi filmin anlatım yapısını da ortaya koyuyor. Yapımın konusu Gazze'deki savaş olmasına rağmen yönetmenler ana röportajları çatışma bölgesinde gerçekleştirmek yerine Tel Aviv'deki bina çatılarında kaydetti.
Gece saatlerinde yapılan bu çekimlerde anonim asker ve istihbarat mensuplarının ifadeleri ön plana çıkarıldı. Böylece belgesel, Gazze'deki olayları doğrudan cephede takip eden bir savaş filmi formatından ayrılarak askerî sistemin içerisinde görev yapmış kişilerin anlatımlarına dayanan bir araştırma ortaya koyuyor.
NAZA'nın ana çekim adresi bu nedenle Tel Aviv, İsrail olarak öne çıkarken Gazze ise belgeselin araştırdığı askerî operasyonların ve tartışmaların merkezindeki bölge olarak filmde yer alıyor.
