"Mormon luk, Amerika çıkışlıydı. Sorumlular ve organizasyonu yönlendirenler Amerikalıydı. Mormonluğun kurucusu Josef Smith e esinlenen Mormon Kitabı nda da vaat edilen topraklar (promised land) yani yeni Kudüs, Amerikaydı. Bedavadan üzerine konulan bu bereketli ve geniş topraklarda, ulusallaşmanın ve yurt edinmenin dinsel kanıtını Mormonlar üstlenmişti."
Mormonik bir Haziran Pazarı
2003 yılı yazında, Haziran güneşinin "merhaba yeryüzü, kapını daha çok çalacağım" dediği günler... Yakın dostum Araştırmacı-Gazeteci Ali Rıza Bayzan telefonda Mormon Kilisesi nin Türkiye sorumlularından Emin Diker le randevu ayarladığını ve hafta sonu beni beklediğini ısrarla söylüyordu. Hadi dedik ve yola revan olduk.
22 Haziran Pazar günü, bizim için heyecan verici anlara gebe gibiydi. Zira ikimizin de, farklı yönleriyle de olsa Hıristiyanlık, ilgi sahamızdı ve Hıristiyanlığın, Hıristiyanlarca da mesafeli bakılan bir cemaatini yakından tanımaya çalışacaktık.1 Deli dolu bir misyoner avcısı ile tembel bir dinler tarihçisi, Şirinevler den Etiler e doğru İstanbul sokaklarını arşınlıyorduk.
Tertemiz ve modern sokaklar arasında, fazla göze çarpmayan sıradan bir apartmanın önüne gelmiştik. Elimizdeki adresle karşılaştırdık ve aradığımız yere ait dairenin zilini çaldık. Kapı otomatiği açıldı ve bir iki kat çıktıktan sonra yarı açık bir daire kapısında bizi saçı dökük, çember sakallı, zayıf bir bey karşıladı. Mülakat yapacağımız kişinin adını vererek görüşmek istediğimizi söyledik. Yabancılığımız hemen dikkati çekmişti. Kısa bir tanışma faslının ardından salondaki yerimizi almıştık.
Mormon ayininden izlenimler
Ayinde daha çok Eski Ahit metinlerinin ağırlık kazandığı bazı bölümler okunuyordu. Ardından da toplanma gününün gündemi sıralandı. Bu sözleri İngilizcesi oldukça iyi olan yaşlı, uzun boylu, zayıf bir bey, İngilizceye çeviriyordu. Zira bu salonda yabancılar vardı. Bunlardan dördü Amerikalıydı. İlki, ayin yapılan salonun mihrap kısmında, bize göre sağ tarafında org çalıyordu. Bu bayan kendini havaya o kadar kaptırmıştı ki, sürekli ağlıyordu. Arada bir yapılan sıcak esprilere dahi önce kısa bir tebessüm ediyor sonra yine ağlıyor ve gözyaşı döküyordu. ABD den gelip burada Mormon cemaatinin organize ettiği bir yardım kampanyasına koordinatör olarak katılan bir karı koca vardı. Bu yaşlı karı koca, başta lösemili çocuklar olmak üzere, bedensel özürlüler ve kimsesiz çocuklar yararına yapılan bir yardım kampanyasına katılmışlar ve yardım yapılan kişiler ile cemaatin Türkiye sorumlularının önde gelenlerinin birlikte bulundukları bir kampta birkaç gün geçirmişlerdi. 22?25 yaşlarında iri kıyım bir genç daha vardı ve o da Amerikalıydı. Bu gencin de cemaate sonradan katıldığını ve bir misyoner olarak Türkiye de faaliyet yaptığını öğrenmiştik. Salonda bir genç ve bir de yaşlı zenci bayana rastladık. Genç olanın sonradan az da olsa Türkçe bildiğini fark ettim. Yabancılar arasında Rus asıllı Olga adlı bir bayan daha vardı ki, hemen önümüzdeki sandalyede oturan Murat isimli genç bir Türk ün eşiydi. Murat beyle yaptığımız konuşmadan, ticaretle uğraşan biri olduğunu öğrendik. Murat bey, bu Rus bayanın ikinci kocasıydı. Murat beyle ilgili olarak öğrendiğimiz diğer ilginç bir bilgi de, kendisinin hizmet için Orta Asya ya gittiği orada Hıristiyan olduğuydu. Mormonlara da daha sonra katıldığını söyledi. Bu zat bize oldukça yaygın olan bir cemaatle ilişkisini koparmadığını da ayrıca vurguladı.
Çeşitli pasajların okunuşunun ardından bir sükûnet ortamına girildi. Bu durum bana daha çok Quakers 2 tarzı bir ayin ortamını hatırlattı. Sessizlik yer yer ortama uygun ilahilerle aralandı. İlahilere, şu sürekli ağlayan bayan orguyla eşlik ediyordu. Ayini yöneten kişiyle 3 yaptığımız görüşmede, bugünkü toplanma amaçlarının özelliği olduğunu öğrenmiştik. Murat beyin iki kızının vaftiz törenleri vardı. Kominyon 4 bilinen biçimiyle ekmek ve su ile yapılacaktı. Zira Mormonlar da şarap yasaktı. Lokmalar halinde parçalanmış ekmekleri ve hayli küçük su bardaklarına konmuş bir dizi suyu, bu ayin için tasarlanmış bir tepside, ayine katılanlara dağıtıldı. Bu görevi yerine getiren kişi de buraya gelirken bize kapıyı açan beydi. Bu zat, neredeyse bu tür hizmetlerden sorumlu bir kişi gibi görünüyordu. Sonunda ekmek ve sudan bize de ikram ettilerse de biz kabul edemeyeceğimizi belirttik.
Mormon-Yahudi işbirliği
Mormon inancında yeni Kudüs ün kutsal Amerika toprakları oluşu, Yahudi iş adamlarının özellikle desteklediği bir anlayıştır. Böylelikle Amerika da yaşayan Yahudi iş adamlarına parasal kaynak sağlanacak, bu yeni kıta bir ticaret merkezi haline gelecektir. Hem siyasi hem de ekonomik hükümranlık için Amerika bir komuta merkezi haline getirilecektir.
İstanbul Etiler deki Mormon ayinini yöneten genç, buralıydı ve doğulu aksanının hâkim olduğu bir ağızla konuşmasına rağmen güzel ve akıcı bir Türkçe kullanıyordu. Sanırım Mardinli bir Süryani idi. Annesi de salonun ön sıralarında ayine katılanlar arasındaydı. Bu gençle vaftiz töreninin ardından verilen mola sırasında yaptığımız kısa konuşmada her ayın ilk pazarında "Tanıklık Haftası" adı verilen bir hafta toplantılarının daha olduğunu hatırlattı. Bu toplantı öncesinde de 24 saatlik bir orucun tutulduğunu söyledi. Böyle bir sacremente 5 başka bir Hıristiyan mezhebinde rastladığımı hatırlamıyorum. Amerikalı misafirlerinin kısa bir süre sonra Türkiye den ayrılacaklarından dolayı "Tanıklık Haftası"nı tesadüf, bizim de katıldığımız bu toplantıya almışlardı. Ayini yöneten genç, mola sonrasında bir dua okudu ve katılımcıların İsa Mesih e ve peygamber olarak nitelendirdikleri 6 Josef Smith e tanıklıklarını istedi 7. Önce Amerikalı çifte söz verildi. Sırasıyla yaşlı bayan ve eşi yaşadıklarını yine şu org çalan ve sürekli ağlayan bayanın tarzıyla hüngür hüngür ağlayarak anlattılar. Sürekli iyilikten, merhametten bahsediyorlar. Yaşlı bayanın kocası Amerika ya gittiklerinde yaşadıklarını Utah, Salt Lake City de 8 anlatacaklarını ve buraya daha başka kardeşlerin de(?) gelmek isteyeceklerinden emin olduğunu söylüyordu.
Mormonların kurtuluş(!) planı...
Bir ara salonun önüne bir beyaz yazı tahtası getirildi. Konu tam da benim sahama giriyordu. "Kurtuluş Planı" anlatılacaktı. Ancak klasik Hıristiyan teoloji ve kristoloji (İsa Bilim) kitaplarında sunulanından hayli farklı bir tarzda konu işlendi. İlgimi çektiğinden anlatılanları ve çizilen şemayı not aldım. Ayini yöneten kişiye bu anlatımı ilginç bulduğumu söyledim. "Biz Tanrı sözüne tanıklık ediyoruz. Derdi dünya ve maddiyat olan kiliseler ve kilise babaları gibi değiliz" cevabını aldım. Yargı günü ve İsa Mesih in cennette Baba (Tanrı) ile kurduğu krallığına ilişkin anlatılanları Dante Alighieri duysaydı, İlahi Komedya yı yeniden kaleme alırdı.
Global kovboyluğun manevî boyutu
Dileyenler bir takım sorular soruyor ve cevaplarını almaya çalışıyordu. Bu serbestlik de Presbiteryan bir tarzı andırıyordu. Presbiteryan yaklaşım da bir yerde Protestanlığın daha da hafifletilmiş ya da daha da Protestanlaştırılmış haliydi. Burada zaten her şey bir uyarlama gibiydi. Ama uyarlamanın en belirgini bana göre, yaşanan her tecrübede bir Amerikanvarilik oluşuydu. Mormon luk, Amerika çıkışlıydı. Sorumlular ve organizasyonu yönlendirenler Amerikalıydı. Mormonluğun kurucusu Josef Smith e esinlenen Mormon Kitabı nda da vaat edilen topraklar (promised land) yani yeni Kudüs, Amerikaydı 9. Bedavadan üzerine konulan bu bereketli ve geniş topraklarda, ulusallaşmanın ve yurt edinmenin dinsel kanıtını Mormonlar üstlenmişti. Geleceğin modern canavarının yetiştirilmesinde ve global kovboyluğun yaratılmasında oluşturulan kılıfın manevi boyutunu Mormonlar örmüştü. Şimdilerde mevcut dünya politikaları ve konjonktürel yapı gereği Kudüs ya da vaat edilen topraklar eski bilinen yerine dönmüş olabilir. Zaten Bayzan ın yeni bin yıl, İsa nın yeryüzüne inişi ve büyük krallığın kuruluş öncesi krallığı hazırlayacak olan büyük savaş armegedon a bakışlarını, tüm bu senaryolarla Irak müdahalesinin ilintisini sormaya çalıştı. Özellikle yaşlı Amerika lı katılımcı bu soruları çok çabuk ve rahatsız bir ruh haliyle geçiştirdi.
Ayin sonunda kısa süren ayaküstü sohbetlerimizin ardından ayrılmak için izin istediğimizde bizi yemeğe davet ettiler. Ardından da Kilyos ?ta yine kendilerinin organize ettiği bir etkinliğe katılmamızda ısrar ettiler. Kilyos a gidemezdik, bizim için vakit hayli geç olmuştu. Meraklanmamamızı, arabalarının olduğunu ve istediğimiz yere bizleri bırakabileceklerini söylemişlerdi. Teşekkür ettik ve katılamayacağımızı belirttik. Israrla yemeğe katılmamızı istediler. Cemaat mensupları evlerinde hazırladıkları yiyeceklerden oluşan bir sofra hazırlamışlardı.
Misyonerlerin Anadolu macerası
Mormonların Osmanlı devletindeki misyonerlik macerası 1884 ve 1928 yılları arasında kendini gösterir. Bu da Son Gün Azizleri nin Orta Asya daki misyonerlik faaliyetlerinin başlangıcı olan Jacob Spori nin 31 Aralık 1884 te İstanbul a gelmesiyle başlar 10. Osmanlı topraklarındaki en yoğun faaliyet, bir yerde Hıristiyanlığın Anadolu daki ilk yayılmaya başladığı yerler olan Antakya ve çevresinde başlatılmıştır. 1898 de İskenderun limanında, karaya çıkan F.F. Hintze bu hareketi resmen başlatmıştır. Kendisi buna başlatma ya da ilk adım (initiation) adını vermiştir 11. Hintze in bundan önce Orta Anadolu da bazı faaliyetlerinin olduğu bilinmektedir. Kendisi 1880 de İstanbul da iken Dekran Şahabyan isimli bir Ermeni ile tanışmıştı. Şahabyan, Hitz den öğretileri hakkında bilgiler alır ve ondan oldukça etkilenir. Daha sonra bu Ermeni Hintz i Sivas taki evine götürür. Burada Şahabyan ın yakın çevresine İncil i ve Mormon öğretisi olan tanrı sözünü öğretir. 1888 Ağustosundan itibaren Samsun, Amasya, Tokat, Gürün, Elbistan, Maraş ve Antep te Ermenilerin çoğunlukta bulunduğu yerlere ziyaretlerde bulunur. Buralarda bir dizi dersler verir. Hintz, Antep te birkaç ay kalarak Ermeni bölgelerinde çalışmalar yapar. Kurduğu kilise zamanla büyüdü ancak, bölgede yaşanan siyasi çalkantılardan dolayı 1896?1897 yılları arasında bu kilise kapatıldı. 1907 de Antep ten Halep e geçer. Ancak çalışmaları 1909 da yine engellenmesine rağmen 1921 de misyonu yeniden faaliyete geçer. 1927 ye kadar Halep te kalır ve ardından Hayfa ya hareket eder 12. Antep te Mormon misyonerlerine yardımcı olan bir başka Ermeni de Garooç Bezciyan dır. Bu zat, 1900 yılının nisan ve ekim ayları arasında J. Alma Holdaway isimli bir misyonere birçok konuda rehberlik etmiş ve kurulan bir kilisenin sorumluluğunu da bir süre üstlenmiştir 13.
Bisikletli misyonerlik turları
Anadolu da Mormon misyonunu yaymaya çalışan önemli isimler arasında Janne M. Sjodahl, Joseph Wilford Booth ve eşi Rebacca Moyle Booth, Fred Stauffer, Joseph M. Tanner, Thomas P. Page sayılabilir. Bay ve Bayan Booth misyonun Hintz den sonraki ve onunla aynı dönemlerde görev yapmış ikinci ve üçüncü misyoner grubudur. Joseph Wilford Booth, misyonunu yayarken ölmüştür.
Mormonlar, bulundukları ortamın zorluklarına aldırmadan büyük bir özveriyle çalışmışlardır. Kimi zaman bahşişlerle sıradan eğitimsiz ve yoksul kişileri bahşişlerle etkilemeye çalışmışlardır 14. En ücra yerlerdeki eski hanlarda yatıp kalkmışlar15. Mormon misyonerlerinin Anadolu nun çeşitli yerlerine düzenledikleri seyahatleri bisikletlerle yaptıklarını öğreniyoruz 16. Güneydoğu Anadolu da yapılan seyahatlerde silahlı kürtlerin eskortluk yaptıkları bilinmektedir 17. Mormon düşüncesini yaymaya yönelik kitapların kapı kapı dağıtılması amaçlanmışsa da 18 Osmanlı kolluk kuvvetlerinin farklı birimlerince yakın takibe alınmışlardır.
Talmud, The Book of Mormon benzerliği
Hıristiyan kiliselerini bölüp, bunlar üzerinde hükümranlık kurmak isteyen Yahudilerin bu hareketi kurduğuna yönelik iddialar hayli ilginçtir 19. Mormon kitabının birçok yönüyle Yahudi şeriatının tartışmasız külliyatı ve Tevrat ın sözlü yorumu durumundaki Talmud a benzemesi de dikkat çekicidir 20.
Bu hareketin İsrail ile ilgili olarak bir de ekonomik boyutu da vardır. Birçok İsrailli ve Amerikalı Yahudi iş adamı Mormonlara parasal destek sağlamaktadır21. Ayrıca Mormon inancında yeni Kudüs ün kutsal Amerika toprakları oluşu, Yahudi iş adamlarının özellikle desteklediği bir anlayıştır. Böylelikle Amerika da yaşayan Yahudi iş adamlarına parasal kaynak sağlanacak, bu yeni kıta bir ticaret merkezi haline gelecektir. Hem siyasi hem de ekonomik hükümranlık için Amerika bir komuta merkezi haline getirilecektir 22.
17 Ağustos tan sonra propaganda faaliyetleri yaptılar
Araştırmacı-Yazar Ali Rıza Bayzan ın 2023 Dergisi nin Temmuz 2005 sayısında yayınlanan Mormonlar ve Türkiye Operasyonu adlı makalesinde şu ifadelere yer veriyordu:
"1994 ten önceki dönemlerde Robert Kolej de öğretmen olarak görev yapan George Lemion C. ile eşi Clara L. nın, Beşiktaş taki bir adreste söz konusu kilisenin Ruhani Mahfili ni açmak amacıyla Avukat Necati T. aracılığıyla başvuruda bulunmuştur. Güvenlik birimleri bu konuda olumsuz görüş bildirmişlerdir. Ancak yine de Mormon misyonerler belirtilen adreste toplantılar ve çeşitli etkinlikler yapmışlardır?
Ağustos 1999 tarihinde ülkemizde meydana gelen deprem sonrasında Mormon Kilisesinin temsilcileri olan Clark Cox ve Janet Cox isimli şahıslarca yardım faaliyetinde bulunmak üzere İstanbul da ofis açmak için Dışişleri Bakanlığı nezdinde izin talebinde bulunmuşlardır. Gerekli iznin alınmış ve 1996 da kurulan "Latter-Day Saint Charities (LDSC)" isimli kuruluş tarafından deprem bölgesine yönelik yardım, propaganda ve örgütlenme faaliyetleri yürütmüşlerdir. LDSC isimli kuruluşun temsilcilerinin deprem çalışmalarından sonra da ülkemizde kalmışlardır. Söz konusu Mormon kuruluş ile Tarımsal Enerji ve Mekanizasyon Araştırma Vakfı (TEMAV) ve Atılım Üniversitesi arasında yardım ve işbirliği yapmak amacıyla protokol imzalanmıştır. Bu protokol Dışişleri Bakanlığı nın da olumlu görüşleri alınarak Yükseköğretim Kurulu Başkanlığınca onaylanmıştır.
Böylece mormon misyonerler öğretim görevlisi olarak Atılım Üniversitesinde görev almışlardır. Mormon misyonerler, propaganda ve örgütlenme amacıyla Köy Hizmetleri ve GAP İdaresi Başkanlığı personeline, 8 Milletvekiline, Hacettepe Üniversitesi öğrencilerine ve bazı yurttaşlarımıza ücretsiz yabancı dil eğitimi vermişlerdir.
Etiler de ev kilise faaliyeti...
Mormonlar, internette de Türkiye ye yönelik propagandalara başlamış durumdadırlar. İstanbul da Etiler de bir ev kiliseleri faaliyet halindedir. İzmir ve Ankara da henüz kilise açılmamış olmakla birlikte ilk örgütlenmeler tamamlanmıştır. İzmir deki faaliyetlerde tekstil ticaretiyle uğraşan "Aysel Barışcan" başı çekmektedir. 1998 yılından bu yana Türkiye de Mormon sayısı 850 yi bulmuştur. Ayrıca, Türkiye deki Mormon cemaati ile Salt Lake City arasında dinamik bir dizi ilişki gelişiyor. Geçen hafta Mormon Kitabı nın tümü Türkçe olarak yayınlandı. Şu an Kürtçe tercümesi üzerinde çalışılıyor. Türk Mormonların sayısı büyük şehirlerde hızlı şekilde artıyor. 1996 yılında 250 olan Mormon sayısı 1998 de 500 ve 2002 de ise 850 oldu. Biri Anadolu yakasında diğeri ise Avrupa yakasında olmak üzere iki Mormon din görevlisi sürekli olarak Türkiye de yaşıyor. Mormon kilisesine ait olan Birgham Young Üniversitesi Türkiye den yabancı dil öğrenmek için ABD ye gelmek isteyen gençlere birtakım mali imkânlar sunuyor."
Mormonlardan Propaganda Broşürleri
Asker bulmakta sıkıntı çeken ABD, kiliselere yönelerek özellikle dil bilen uzmanları tercih ediyor. Mormon Kilisesi üyelerini istihdam etmeye başlayan Amerika, sıkı din ve dil eğitimi alan Mormonlardan oldukça iyi faydalanıyor. Ali Rıza Bayzan ın araştırmasına göre Mormonlar, Türk Anneler Derneği aracılığıyla Türkiye de birçok ilde okullarda yardım dağıtmakta. Ancak yardımların içerisinde Mormonların propaganda broşürleri ve afişleri de çıkmakta. Yukarıdaki resimde bu broşürlerden biri yer alıyor. Bayzan, konuyu Türk Anneler Derneği Genel Başkanı ile görüşmüş, Dernek Başkanı Gül Baysal gelişmeleri doğruluyor.
Kaynaklar
1- Genellikle bilinen resmi Hıristiyan kaynaklarında, Mormonlar hakkında fazlaca bahis konusu yapılmaz. Özellikle, İncil den sapan ve garip bir tarikat olarak nitelendirildikleri de olmuştur. Bkz. Barker, G., Onun İzinde (Hıristiyanlık ve Laiklik tarihi), İstanbul 1985, s.218
2- Kuveykırlar. Titreyenler anlamındadır. Tanrı kelamı okunurken titrediklerinden dolayı bu adın kendilerine verildiği söylenir.
3- Bu kişiye papaz, rahip ve peder gibi unvanlar verilmiyordu.
4- Vaftiz töreni ve uygulaması
5- İbadet ve dini hazırlık
6- Bu tarz bir söylem, Katoliklerin ve Protestanların tüm gruplarının dillendirdiği bir nitelemedir. Hıristiyan kültüründe özellikle M.S. III. yüzyılda dini yayan din önderlerine bu şekilde hitap edilmiştir. Bir süre için Kilise önderlerine de bu ad verilmiştir. Mormonlar da kilise önderlerini Peygamber olarak nitelerler. Ama şimdilerde bu nitelemenin yerini kilise başkanı tanımlaması almıştır. Rauf Zahid, A, Maza ani l-Mormon, Dımeşk 1981, s. 21; Şu andaki kilise başkanları ya da peygamberleri Gordon B. Hinckley dir. "Bilgi (İsa Mesih in Son Zaman Azizleri Kilisesi nin tanıtım broşürü), 2001 Türkiye baskısı, s. 11
7- Bu yaşanan dini ve manevi tecrübenin bir tür itirafı ya da paylaşılması anlamına geliyor. İlginçtir ki, bu da Quekers tarzı anlayışın bir benzeridir.
8- ABD de Mormonlar ın bir nevi merkezleri durumunda olan "İsa Mesih in Son Zaman Azizler Kilisesi"nin bulunduğu yer. Bilinen diğer bir gerçek de Mormonların yaklaşık yüzde seksenbeşinin Amerike Birleşik Devletleri nde yaşadığıdır. Mc Reead, Arthur, What the Mormons think of Christ?, Utah 1983, s.23-25
9- Bkz. Mormon Kitabı, I. Nefi/16:32-35; 18: 40-42; Mosiya/ 18:173-176; Heleman/ 16:413-415; III.Nefi/11:437-439; Mormon/8:489-492
10- Charles, David P., Misyonary Travel in the Middle East, s.93
11- a.g.e., s. 96
12- a.g.e., s. 99
13- a.g.e., s. 113
14- a.g.e., s. 96
15- a.g.e., s. 103
16- a.g.e., s. 111-112
17- a.g.e., s. 110
18- a.g.e., s. 100
19- Redfield, A. Hallowey, The Mormons and the Jevwish People, Michigan 1985, s. 68-70
20- a.g.e., s. 73-75
21- a.g.e., s. 80-82; The Lords Day, London tarihsiz, s.21
22- Hallowey, The Mormons and the Jevwish People, s. 87?88
Araştırmacı-Yazar Ali Rıza Bayzan:
Dinler Tarihi Uzmanı Murat Hakan Yıldırım
