Müderrislerin özel kıyafetleri varmış ve müderrislikten
el çektirildiklerinde ise o kıyafeti çıkarmak zorundalarmış. Bir dikkatimi
çeken bilgi de; günümüzdeki üniversite hocalarının kıyafetlerinin ilk şekli
Endülüs müderris kıyafetleriymiş. Yani günümüz üniversite hocalarının
kıyafetleri biraz değişikliğe uğrasa da Endülüs medreselerindeki Endülüs
müderrislerinin kıyafetleriymiş. Müderrislerin kıyafetlerini tasarlayan ilk
kişi İmâm Ebû Yûsuf muş. Hani İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe Hazretleri nin talebesi
olan Ebû Yûsuf. Onun dönemine kadar bütün halk tek tip kıyafet giyiyor ve kimse
kimseyi ayırt edemiyormuş. Ebû Yûsuf ulemâ sınıfını halktan ayırt etmek için
onlara yeni bir kıyafet tarzı belirlemiş. O günden itibaren ulemâ sınıfı siyah
sarık sarıp, taylesan adı verilen cübbe giymişler. Hatta es-Sâhib b. Abbâd
(ö.385/995) vezir olmasına rağmen ders vermek için öğrencilerin huzuruna
çıkarken kıyafetlerini çıkarır, müderrisler için belirlenen o kıyafetleri
giyermiş. Endülüs Emevî Devleti ilim adamları yani müderrisleri Avrupa daki
komşuları Frankların tesiriyle sarık giymeyi bırakmışlar, kepe benzer bir
başlık kullanmışlar. Hatta bazen başlık dahi takmayanları varmış. İbn Hûd ve
İbn ül-Ahmer sarık takmayan müderrislerden. Hatta sultanın yanına bile başında
sarık veya kep olmadan girerlermiş. Kurtuba, İşbiliye gibi Avrupa nın batı
kesimindeki şehirlerde sarık giyilirmiş ancak normal sarık kadar büyük
değilmiş. Kıyafet konusunda Dr. Ahmed Çelebi, Ali Yardım ın tercümesiyle
Türkçemize kazandırılan İslâm da Eğitim Öğretim Tarihi isimli kitabının 282.
Sayfasında şöyle diyor: Endülüs Müslümanlarının komşuları Frankların tesiri
altında kalıp sarığı bıraktıkları veya onu iyice küçülttükleri bir gerçek
olduğu kadar, bunun tersi de büyük ölçüde doğrudur: Endülüs ulemasının ve
müderrislerinin kıyafeti Avrupa üniversitelerinin birçoğuna sızmıştır... Hatta
bu kıyafet, o milletin durum ve karakterine uygun gelecek şekilde küçük bir
tadilata uğratılarak, çağımıza kadar, talebe ve hocaların resmi kıyafeti olmakta
devam edegelmiştir. Gown , Hood ve Cap ; cübbe, taylesan ve sarığın kısmen
değiştirilmiş şeklinden başka bir şey değildir. Gown cübbeye benzer, geniş ve
önden açıktır. Elbise üzerine giyilir. Hood taylesanın bir benzeridir. İki
yakası boynu kaplar ve arkaya sarkar; üzerinde işlemeler vardır. Cap ise şal
dolanmış serpuşun aynısıdır. Sadece rengi siyahtır. Tıpkı serpuşta olduğu gibi
katlanarak tutturulmuştur. Eğer el-Ezher Üniversitesi talebe ve hocalarının
bazıları kıyafetlerini birleştirip hepsi de cübbe giyseler ve cübbeleri de
siyah olsa onları amfiye girip çıkan Cambridge Üniversitesi talebelerinden ve
hocalarından bir grup zannedersiniz. İşte böyle muhterem okurlar, Batı nın
tesiriyle bir takım değişikliğe uğrayan müderris kıyafetlerimizi Avrupalı
profesör ve üniversite talebeleri taklit edip giymişler ve biz de oradan
almışız, Endülüs Emevîleri ni görmezden gelip Avrupai denilen, modern denilen
cübbe Müslüman cübbesiymiş meğer
Müderrisin Ölümü Üzerine Bir Yıl Yas Tutan Medrese
Aynı şekilde bir dikkat çekici bilgi de çok sevilen ve
kıymet verilen müderrislerin vefatları üzerine yaşananlar. Mesela
Nizâmülmülk e, Ebû İshak eş-Şirâzî nin ölümü üzerine medreseye yeni bir
müderris tayin etmeyi uygun görmeyip, bir yıl medresenin kapanmasını
emretmiştir. Müderris Cüveynî nin vefatında ise 400 kadar öğrenci kalem ve
hokkalarını kırıp, bir yıl ders yapamamışlardır. Bir ilgi çekici bilgi de
özellikle Selçuklularda müderrislerin mesken dokunulmazlıkları varmış. Osmanlı
teşrifatında müderrislerin en rütbelisi dârülhadis müderrisiymiş. Daha sonra
Musile-i Süleymaniye ye kadar olanlara kibar-i müderrisin denilmekteymiş.
Günümüzdeki doçent kavramının karşılığı bazı
araştırmacılara göre müderris muavini ymiş bazılarına göre de Muîd .
Müderris denilince medrese akla geliyor. İslâm eğitim
tarihinde Peygamberimiz (s.a.v.) in döneminden sonra medreselerin kurulmasıyla
görevlendirilen ilk müderrislere şöyle bir göz attım, işte zahirdeki
müderrislerden bazıları: Bağdat Nizamiye Medresesi nin İlk müderrisi Ebû İshak
eş-Şirâzî (476/1083) imiş.
İlk Osmanlı müderrisi ise Selçuklu ve tasavvuf kültürüyle
yoğrulmuş devrin ünlü mutasavvıf ve mütefekkiri Dâvûd-i Kayserî ymiş. Mevlânâ
Muslihuddin Efendi, Ali Kuşçu, Molla Gürânî, Aziz Mahmud Hüdâyî ve Akşemseddin
de akla ilk gelen müderrislerden.
Medrese talebelerine tarih boyunca tâlib, fakih, mülazim,
talebe, tüllab, danişmend, suhte, softa ve müsteid gibi isimler verilmiş. Bu
kelimelerden her birisi yekdiğerinin yerine kullanılmakla beraber sıbyan
mektebi talebelerine sadece talebe, yüksek seviyelerdeki medrese talebelerine
de danişmend denilmekteymiş.
Müderrisin yardımcısı Muîd (Asistan)
Muîd, de tekrarlayan manasına gelmektedir. Medreselerde
müderrisin verdiği dersi arkadaşlarına tekrar eden ve müderrise yardımcı olan
öğretim görevlisidir. Müderris yardımcısı, müderris muavinidir. Günümüzde
doçent karşılığı kullanılan kavramlardan biridir. İslâm geleneğinde ilk muîd
Abdullah b. Revâha dır. Rivayete göre Peygamberimiz
(s.a.v.), ders halkasından dersi verip kalktıktan sonra dersi dinleyen ashabtan
bazıları Abdullah b. Revâha nın etrafında toplanıp Resûlullah ın öğrettiklerini
tekrar ederlermiş. Abdullah b. Revâha da onlarla dini konuları müzakere
edermiş. Müderris yardımcısı olan muîd, talebelerle aynı yerde oturmaktaymış.
Müderris dersi verdikten sonra muîd o dersi tekrar eder ve müderrisin takriri
esnasında dersi anlayamamış olanlara böylece tekrar etmek suretiyle yardım
edermiş. Muîdler aynı zamanda öğrencinin disiplininden de sorumluymuşlar.
Müderrisin yanında bazen bir bazen de iki muîd
bulunurmuş. Osmanlı medreselerinde muîd, müderris namzedi demekmiş. Bir
müderrisin yanında bir veya iki muîd bulunurmuş. Muîdler, gerekli ilmi ehliyeti
kazandıktan sonra da bir medreseye tayin edilirlermiş. Muîd yardımcısına da
Muzaf denilirmiş. Osmanlı şeyhülislâmı Muîd Ahmed Efendi (ö. 1057/1647)
tanınmış muîdlerden. Bu konuda bir bilgi daha: Aziz Mahmud Hüdâyî Hazretleri de
müderris olmadan önce muîdmiş.
Kalfalar yalnızca çırakların terfi etmiş hali midir
İslâm eğitim geleneğinde öğretmenin yerine kullanılan bir
diğer kavram da Kalfa (Halife) . İlk
dönem küttablarında ve diğer öğretim yerlerinde, eğitim esnasında herhangi bir
sebepten dolayı öğretmenlerin yerlerine atadıkları kişilere kalfa ya da halife denirmiş.
Kalfa, hocanın gerek gördüğü, sınıfta olmadığı ya da sınıfta olup başka bir
işle meşgul olduğu zamanlarda öğrenciye yardımcı olan, dersi talebeye tekrar
ederek anlatan ve sınıfta intizamı sağlayan kişiymiş. Muîd kalıcı bir
yardımcıyken kalfa geçici süreyle görevlendirilen bir görevliymiş. Muîdler
genelde medreselerde görev yaparken halife yani kalfalar mekteplerde istihdam
edilmekteymiş. Kısacası kalfa veya halife, bugünün öğretmen vekili yerine kullanılan bir kavram.
Müfîd
Servet, ilim elde etmek ve bunlardan başkalarını
faydalandırmak manasındaki İfâde masdarından türemiştir. İfade eden, meramı güzel anlatan, malayani
ile vakit geçirmeyip, okuma yazma ile uğraşan demektir. Müfîd kelimesi
öğretmenlikle ilgili bir kavram olarak hadisleri senedleriyle nakleden,
bunların metinlerini ezbere bilen ve senedlerde adı anılan râvilerin güvenilir
olup olmadığı konusunda bilgisi olup görüş bildiren kimsedir. Hadis
hâfızlarının düzenlediği imlâ meclislerinde hadis yazmak üzere toplanan
talebeler arasında, hocanın okuduğu hadisleri ve yaptığı izahatları duyamayan
veya anlamayanlara yardımcı olurmuş. Müfîdler okutulan bir derste önemli bir
konu varsa öğrencinin dikkatini o konu üzerinde yoğunlaştırarak onların
yetişmesine katkı sağlarlarmış. Müfîd kavramı, Şehîd-i Sânî nin
Münyetü l-mürîd fî âdâbi l-müfîd ve l-müstefîd isimli kitabında öğretmen
kavramının yerine kullanılmıştır.
15. ve 16. asır Mısır medreselerinde bulunan ve müderris
ile muîdin görevlerinden farklı bir anlam ifade eden, günümüzdeki doçentlik
karşılığı olarak ele alınabilecek bir zümreye de müfîd denilmiş. Bu mana
itibariyle muîdden de yüksek bir mevkie sahipmişler. Ancak bazı uygulamalarda
müfîd, muîdden bir aşağı mertebedeymiş.
Osmanlılarda böyle bir görev ve unvan yokmuş. İslâm ın ilk dönemlerinde
kullanılan bir kavrammış müfîd. Ebû Bekir eş-Şâfiî gibi âlimlere imam hüccet
müfîd , İbn Nâciye ve Ebû Hafs Ömer b. Ca fer el-Basrî gibi âlimlere de hâfız
müfîd Ebü l-Abbas Muhammed b. Musâ ed-Dımaşkî gibi muhaddisler hakkında hâfız
sika müfîd , Hattâbî için imam allâme müfîd İbn Hinzâbe hakkında vezir kâmil
hâfız müfîd imam yine İbn Râfi için de hâfız müfîd rehhâl mütkın unvanı kullanılmış.
Müktib
Günümüzde kullanılmayan kavramlardan biridir. Küttab ve
eğitim-öğretim yapılan diğer yerlerde çocuklara Kur an ve diğer bilgilerle
beraber okuma yazma da öğretilmekteymiş. Küttablarda yazı öğreten kişilere
muallim denilmekte ise de buradaki muallimlerin görevi sadece yazı öğretmek
değilmiş. Yazı öğreten kişilere bazen
başka isimler de veriliyormuş. Verilen bu isimlerden bir tanesi de muallim
kavramı yerine kullanılan ve yazmayı öğreten kişi yani Mükettib manasına gelen
müktibmiş. Bazı İslâm âlimleri, müktibi
yazı öğreten kişi olarak açıklamışlar. Bu durumda müktib daha çok çocukluk dönemi
eğitimcisi olmalı. Müktiblere bazen hat
muallimi de denilmekteymiş. Mükettib Üstâd Muhammed b. Sa d b. Bürrâl
el-Ensârî, meşhur tarihçi, sosyolog,
filozof, siyaset ve devlet adamı olan İbn Haldûn ve kardeşi Yahyâ nın
müktibidir yani onlara öğretmenlik yapmıştır.
Hak Eden de Hak Etmeyen de Üstâd
Günümüzde bir işte mahir olan kimseleri taltif etmek için
hak edene de hak etmeyene de kullandığımız bir kelimedir üstâd . Ancak İslâm eğitim geleneğinde öğretmen
yerine kullanılan bir kelimeymiş. Ama nasıl öğretmen Muallimlerin en üstünü, en fazılı, en âlimi.
Yaşadıklarını, emek ve zaman harcayarak öğrendiklerini, bilgi ve becerileri
harmanlayıp aktaran ve başkaları için örnek teşkil eden kişiymiş üstâd. Terbiye
eden bir sûfi ve şeyhmiş üstâd. Kimi zaman
da iş öğreten bir zanaatkâr. İslâmiyet in ilk devirlerinden itibaren üstün
bilgi ve şöhret sahibi olan, alanında otoritesi tartışılmayan büyük âlimlere
üstâd denilmiş. Mesela Buhârî, üstatların üstadı ve muhaddislerin efendisi unvanıyla anılırmış.
Üstad İslâm
eğitim geleneğinde ilmi telakkinin mihverinde bulunmakta. Tâlib ilmi ve adabı
ondan almakta. Üstad da zaten bir tâlib değil miydi önceleri O da önceden
üstadından almıştı ilmi ve adabı. Böyle böyle bu silsile ilk dönem âlimlerine,
oradan sahabeye, oradan Peygamber Efendimiz (s.a.v) e, oradan Cebrail (a.s.) a
ve nihayet ilmin kaynağına yani Allah a kadar uzanıyor. Bunun için üstad da
mertebe mertebe. Bu silsilenin en üstünde Üstad-ı Ezelî olan Allah bulunmakta.
Bu sıralama da şöyleymiş:
Üstad-ı Ezelî: Cenâb-ı Hakk. Bütün ilim ve bilgilerin,
marifetlerin öğreticisi. Âlim-i Mutlak ve Hakîm-i Ezelî.
Üstad-ül Beşer: Beşeriyetin yani bütün insanlığın üstadı,
hocası, en bilgili ve en ârif olan Resûlullah (s.a.v.). Peygamber Efendimiz, insanlığın hocası,
üstadı olduğu için üstad-ül beşer olarak adlandırılmıştır.
Üstâd-ı Küll: Herkesin üstadı. Her çeşit ilimde çok ileri derecede bilgisi olan
demekmiş. İslâm eğitim anlayışında bu öncelikle Peygamberimiz (s.a.v.). Sonra
da Peygamber varislerine de bu ad verilmekteymiş.
Üstad-ı Âzâm: En
büyük üstad, muallimlerin en üstünü, profesör ya da ordinaryüs profesör.
En altta da üstâd bulunmakta. İşte üstad bu. Miras
bırakılan bu ilmi yalnızca aktarıp öğreten değildir. Onu temsil edebilmek,
verilen o ilmin vakarını taşıyabilmek önemlidir. Üstâd, dini yaşamak ve yaşanır kılabilmek için
kuşanandır dinin ve ilminin gereğini.
Molla gericilik bağnazlık ifadesi mi
Günümüzde gericilik, bağnazlık (!) ifadesi olarak
kullanılan bu kavram İslâm eğitim geleneğinde muallim yerine, ilmi sahadaki üstünlüğü olan kişilere için
kullanılmış. Farsça bir kelime olduğunu sandığımız bu kelime Arapça da efendi,
sahip, amir manasındaki mevlâ dan gelmekteymiş. Molla kelimesi bugün daha çok İran da
kullanılmakta. İslâm tarihinde bir şeref
unvanı olarak da pek çok Müslüman toplumunda rağbet görmüş. Osmanlı da genelde
müderrislikten sonraki mevleviyet pâyesi denilen dereceye ulaşan büyük
âlimlerle birinci sınıf kadılara verilen bir unvan olmuş. Molla Gürânî gibi,
Molla Husrev, Molla Fenârî gibi. Bu makamdaki âlimlere ancak Seyhülislâmlar
karışabilir ve makamları onlar tarafından tevzi edilirmiş.
Ancak, Osmanlının son zamanlarında Molla kelimesi, itibar
kaybetmiş ve medrese talebelerine dahi molla denmeye başlanmış. Hatta günümüzde
İran da yazmayı bilmeyen ama okuyabilen insanlara bile molla denilecek kadar
itibarsızlaştırılmıştır bu kavram. Osmanlı daki Medrese talebelerini onurlu bir duruşa ağır ve vakarlı bir
yürüyüşe alıştırmak için kullanılan ağır ol da molla desinler atasözü
yerini bu günkü İran da Molla olmak ne
kadar kolay, adam olmak ne kadar zordur atasözüne bırakmıştır.
Peygamber varisi Âlim
İslâm eğitim geleneğinde ilim ve eğitimle ilgili olarak
en fazla öne çıkıp, en fazla kullanılan kavramlardan birisi de âlimdir. Âlim
kavramı muallim-müderris kavramlarının yerine kullanılmıştır. (a-le-me-ilm:
bilmek, bilgi) kökünden gelen bu kelime Şemseddin Sâmi nin Kâmûs-ı Türkî adlı
sözlüğünde Bilen, bilgili, çok şey bilen, her ilmi bilen, ilim ile iştigal
eden, çeşitli ilimlere aşina olan, eğitim ve kadılık mesleğine mensup olup,
özel bir kıyafeti olan ulemadan bir zat manalarına gelmektedir.
İlim-Âlim-Alîm-Allâm-Allâme-Muallim-Muallime-Müteallim-Muallem-Tâlim-Talimat-Ma lûm-Malûmât-Ulemâ-İlmiye
hep bu kökten gelen bilgi manasıyla bağlantılı olarak kullanılan kelimelerdir.
Kur ân-ı Kerîm de Fâtır Sûresi nin 246 ayetinde; Allahtan ancak âlim olan kulları korkar
buyurmuştur Cenâb-ı Hakk. Peygamberimiz (s.a.v.) de Âlimin âbid üzerindeki
üstünlügü dolunaylı gecede kamerin diger yıldızlara üstünlügü gibidir. Âlimler
Peygamberlerin vârisleridir buyurarak âlimin İslâmiyet teki değerine dikkat
çekmiştir.
İslâm geleneğinde âlim kavramı öğretmen-muallim
kelimeleri yerine sıklıkla kullanılmış. İlim, âlimle beraber zikredilmiştir.
İhvan-ı Safa risalelerinde İlim, âlimin şahsında malûmun (bilginin) suretidir
tanımıyla ilim-âlim ilişkisi açıkça ortaya konulmakta.
Âlimler, medresenin olmadığı dönemlerde cami medrese
dergâh gibi dersiye denilen yerlerde ders okuturlarmış. Cami, dergâh gibi yerlerde halka-i tedris
(halaka-i tedris) adı verilen ilim halkaları oluşturur ve buralarda talebeleri
eğitirmiş. Medreselerin kurulmasıyla beraber âlimler öğretme görevine buralarda
devam etmiştir. Meşhur âlimlerden bazıları: Akşemseddin, Molla Fenârî, Sâdettin
Taftazânî, Şerif Cürcânî, İbn Sînâ, Fârâbî, Hârizmî, Gazzâlî, İbrâhim Hakkı
Erzurûmî, Attâr, Aziz Mahmud Hüdâyî ve ismini yazamadığım daha niceleri.
İslâm eğitim geleneğinde çok büyük bir öneme haiz olan
âlim konusunda yazılacak o kadar şey var ki İnşallah ilerde bunu başlı başına
bir konu olarak ele alabilmeyi Rabbim nasip etsin. O zaman herkes âlim
olabilir mi sorusunu sorar ve cevap ararız inşallah.
Kadınlardan da fakih olur muymuş
Fıkh: Bilmek, bir şeyi iyi anlamak, bir konuda derin bir
bilgi sahibi olmak kökünden türemiş olan Fakih kelimesinin manası bir şeyi
iyi bilen, iyi anlayan demektir. Çoğulu
Fukahâ. Fakih din bilginidir. Fıkıh ilmine hakkıyla vakıf olmuş ve sahip olduğu
içtihad melekesiyle şer i hükümleri meydana çıkaran kişidir. İslâmiyet in ilk
yıllardan itibaren fakihler, dinî meselelerde halkı aydınlatan, onlara bir nevi
öğretmenlik yapan yani bütün ümmetin muallimi konumunda olmuşlardır. Ebû Hanîfe
ünlü fakihlerimizdendir. Fakih hep erkeklerden mi olur sorusu kafamı
kurcalamıştı. Araştırdım. Buldum.
Kadından da fakih olurmuş. Ve kadın fakihlerimizin öncüsü de Hz. Âişe (r.a.)
validemiz. Hz. Âişe fıkha vakıf olması sebebiyle Medine de fetva veren yedi
fakihten birisiymiş.
Peygamberimiz (s.a.v.) Allah kimin için hayır murad
ederse onu dinde fakih kılar (Tirmizî, İlm 1) buyurarak fakihin İslâm eğitim
geleneğindeki önemini vurgulamıştır. Osmanlı da Şeyh Edebâli ilk
fakihlerdenmiş. Bazı âlimler Tursun Fakih i (Dursun Fakih) ilk fakihlerden
sayıyor. Tursun Fakih aynı zamanda Osmanlı nın istiklal hutbesini okuyan zat.
Bunlardan başka Hattâb Karahisarî, Ebû Hanîfe es-Sânî: İkinci Ebû Hanîfe
ünvanlı Osmanlı şeyhülislâmı Ebüssuud Efendi de meşhur fakihlerimizden.
