Uzun Hasan, 15. yüzyılda Akkoyunlu Devleti’ni yöneten ve devletin en güçlü döneminin hükümdarı olarak bilinen tarihî isimlerden biridir. Uzun Hasan’ın etnik kökeni konusunda yapılan araştırmalarda Akkoyunluların Türkmen/Oğuz kökenli bir siyasi yapı olduğu, hükümdar ailesinin ise Oğuzların Bayındır boyuna dayandığı belirtiliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi de Uzun Hasan’ın kendisini Oğuz Han ve Bayındır Han soyuyla ilişkilendirdiğini aktarıyor.
Bu nedenle “Uzun Hasan Türk mü?” sorusuna tarihsel kaynaklardaki terminoloji dikkate alınarak Uzun Hasan, Oğuz-Türkmen kökenli Akkoyunlu hükümdarıdır şeklinde cevap verilebilir. Ancak 15. yüzyıldaki kimlik ve aidiyet kavramlarının bugünkü modern milliyet anlayışıyla birebir aynı olmadığını da dikkate almak gerekir.
Uzun Hasan Türk mü?
Uzun Hasan’ın mensubu olduğu Akkoyunlular, Türkmen aşiretlerinden meydana gelen bir konfederasyondu. Encyclopaedia Iranica, Akkoyunluları doğrudan “Turkman tribes” yani Türkmen kabilelerinden oluşan bir konfederasyon şeklinde tanımlıyor. Devletin yönetici hanedanının Bayındır/Bayandur boyundan geldiğini belirtiyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Faruk Sümer tarafından kaleme alınan Uzun Hasan maddesinde de hükümdarın kendisini Oğuz Han ve onun torunu Bayındır Han’ın soyundan kabul ettiği aktarılıyor.
Dolayısıyla Uzun Hasan’ın tarihsel kökenini ifade ederken Oğuz-Türkmen tanımlaması kaynaklarla daha doğrudan örtüşüyor.
Uzun Hasan hangi Türk boyundan?
Uzun Hasan'ın hanedanı Oğuzların Bayındır boyuna mensuptu. Bayındır boyu, geleneksel Oğuz boyları arasında yer alıyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Uzun Hasan, Akkoyunlu oymağının bağlı olduğu Bayındır boyunun damgasını devlet sembolü haline getirdi. Bayındır damgası Akkoyunlu paralarında, resmî belgelerinde, kitabelerinde ve bayraklarında kullanıldı.
Encyclopaedia Iranica da Akkoyunlu konfederasyonunun liderlerinin Bayandor/Bayındır klanına mensup olduğunu ve soylarını Oğuzların yirmi dört boyundan birinin atası kabul edilen Bayındır Han'a bağladıklarını belirtiyor.
Uzun Hasan’ın soyu nereden geliyor?
Uzun Hasan'ın babası Ali Bey, dedesi ise Akkoyunlu Devleti'nin kurucusu kabul edilen Kara Yülük Osman Bey idi. Annesi Saray (Sâre) Hatun ise Kara Yülük Osman Bey'in ağabeyi Pir Ali Bey'in kızıydı.
Hanedanın siyasi ve aşiret kökeni Bayındır boyuna dayanıyordu. Bu nedenle Uzun Hasan'ın soyunun tarihsel sınıflandırmasında Bayındır-Oğuz-Türkmen bağlantısı öne çıkıyor.
Akkoyunlular Türk mü?
Akkoyunlular tarih literatüründe genel olarak Türkmen konfederasyonu şeklinde tanımlanıyor. Encyclopaedia Iranica, Akkoyunluları Doğu Anadolu ve Batı İran'da hüküm süren Türkmen kabilelerinin oluşturduğu siyasi yapı olarak açıklıyor.
Akkoyunluların hâkimiyet alanı zaman içerisinde genişledi. Özellikle Uzun Hasan döneminde devlet; Doğu Anadolu, Azerbaycan, Irak ve İran'ın önemli bir bölümüne yayıldı. Uzun Hasan'ın 1468'de Tebriz'i merkez haline getirmesinin ardından İran coğrafyasının devlet yönetimi ve kültürü üzerindeki etkisi de arttı.
Bu nedenle Akkoyunlular için Türkmen/Oğuz kökenli, İran ve Anadolu coğrafyasında hüküm süren bir devlet tanımlaması tarihsel tabloyu daha eksiksiz yansıtıyor.
Uzun Hasan nerede doğdu?
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Uzun Hasan 1425 yılında doğdu. Kaynaklarda doğum tarihi hicrî 828 yılının Rebîülevvel veya Rebîülâhir ayı, yani yaklaşık Şubat-Mart 1425 olarak belirtiliyor.
Genç yaşlarından itibaren Akkoyunlu hanedanındaki iktidar mücadelelerinin içerisinde bulunan Uzun Hasan, babasının askerî faaliyetleri sırasında zaman zaman ona vekâlet etti. Henüz 11 yaşındayken babası sefere çıktığında Diyarbakır'ın korunmasıyla görevlendirildi.
Uzun Hasan hangi devletin hükümdarıydı?
Uzun Hasan Akkoyunlu hükümdarıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi hükümdarlık dönemini 1452-1478 olarak veriyor.
Akkoyunlu Devleti özellikle onun döneminde bölgesel bir güç haline geldi. Uzun Hasan, Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah'ı yenerek Azerbaycan'a hâkim oldu. Ardından Timurlu hükümdarı Ebû Said'in ordusunu mağlup ederek hâkimiyet alanını İran'a doğru genişletti.
Uzun Hasan Osmanlı ile savaştı mı?
Evet. Uzun Hasan ile Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed arasındaki mücadele 15. yüzyıl Anadolu siyasetinin önemli gelişmelerinden biri oldu.
İki devlet arasındaki mücadele 1473 Otlukbeli Savaşı'nda doğrudan karşılaşmaya dönüştü. Osmanlı ordusunun ateşli silah ve topçu üstünlüğü savaşın sonucunda önemli rol oynadı ve Uzun Hasan'ın ordusu yenildi.
Bu yenilginin ardından Akkoyunlular büyük çaplı toprak kaybına uğramasa da Uzun Hasan'ın Fırat'ın batısına yönelik genişleme girişimleri sona erdi.
Uzun Hasan İranlı mı?
Uzun Hasan'ın İran coğrafyasının büyük bölümünü yönetmiş olması, kökeniyle devletinin hâkimiyet alanının zaman zaman birbirine karıştırılmasına neden oluyor.
Akkoyunlu yönetici hanedanı Bayındır boyuna mensup Türkmen kökenliydi. Buna karşılık devlet Uzun Hasan döneminde İran'ın büyük bölümüne hâkim oldu ve yönetim merkezi Tebriz'e taşındı. İran'ın yerleşik bürokratik ve kültürel gelenekleri de Akkoyunlu yönetimi üzerinde giderek daha fazla etkili oldu.
Dolayısıyla hükümdarın etnik-hanedan kökeni ile yönettiği coğrafya ve devlet kültürünü birbirinden ayırmak gerekiyor.
Uzun Hasan hangi dili konuşuyordu?
Akkoyunluların yönetici ve askerî tabanında Türkmen unsurlar bulunurken İran coğrafyasındaki devlet yönetiminde Farsça kültürel ve bürokratik gelenek de güçlüydü.
TDV İslâm Ansiklopedisi ayrıca Uzun Hasan'ın Kur'an'ı Türkçeye çevirttiği ve huzurunda okuttuğuna ilişkin kayıtların bulunduğunu aktarıyor.
Bu durum Akkoyunlu sarayındaki Türkçe kullanımına ilişkin önemli tarihsel bilgilerden biri olarak değerlendiriliyor.
Uzun Hasan ne zaman öldü?
Uzun Hasan 5-6 Ocak 1478'de hayatını kaybetti. Encyclopaedia Iranica, hükümdarın Gürcistan seferinin ardından sağlık durumunun kötüleştiğini ve Ocak 1478'de öldüğünü aktarıyor.
Uzun Hasan'ın ölümünün ardından Akkoyunlu Devleti'nde taht mücadeleleri başladı. Devlet ilerleyen yıllarda parçalanma sürecine girdi ve 16. yüzyılın başında Safevilerin yükselişiyle Akkoyunlu hâkimiyeti sona erdi.
