Kur’an-ı Kerim'in bir kelimesi kasten değiştirilir ve bununla anlam da bozulursa, böyle bir okuyuşla namazın bozulacağı konusunda görüş birliği vardır. Ancak Cenâb-ı Hakk’ı övme ile ilgili olup, yine övme ile ilgili başka bir lafız okunmuş bulunursa bu durum müstesnadır. Böyle bir şeye cüret etmek de caiz görülmez.
Kur’an-ı Kerim’i okumadaki bir hataya, okuyanın sürçmesine “Zelletü’l-kârî” denir.
Hanefîlerin bu konuda iki görüşü vardır. Biri mütekaddimûnun görüşü olup, ihtiyata en uygun olan görüştür. Şâfiîler de bu görüşü benimsemişlerdir. Diğeri müteahhirûna ait görüş olup, daha kolaydır.284 Milâdî, onbirinci yüzyılın ortalarına kadar yetişen İslâm fakihlerine mütekaddimûn, bu tarihten sonra yetişen ve İslâmî hükümleri yeni ihtiyaçlara göre yoruma tabi tutan fakihlere de müteahhirûn (sonra gelenler) denir.
A) Mütekaddimûn dönemi:
Şu çeşit okuyuşlar namazı bozar:
1) İnanılması küfrü gerektirecek şekilde, manayı değiştiren her yanlış okuyuş,
2) Benzeri Kur’an’da bulunmayan her okuyuş,
3) Manası fahiş bir şekilde aslından uzak ve bozulmuş olan okuyuş sebebiyle namaz bozulur. “Hâza’l-gurâb” yerine “Hâza’l-gubâr”, yani “Bu karga” yerine “Bu toz” anlamına gelen benzer kelimeyi kullanmak gibi. Yine, Kur’an’da benzeri bulunmayan ve bir anlam ifade etmeyen bir sözle de namaz bozulur. Sırlar anlamına gelen “es-Serâir” yerine, bir anlamı olmayan “es-Serâil” kelimesini söylemek gibi. Diğer yandan bu sonuncu kelime Kur’an’ın başkabir yerinde de yoktur.
Ebu Hanife ile İmam Muhammed’e göre, benzeri Kur’an’da bulunduğu halde, anlamı asıl kelimenin anlamından uzak olan, fakat fâhiş bir şekilde manayı bozmayan ifadelerle de namaz bozulur. Böyle bir okuyuş İmam Ebu Yusuf’a göre, namazı bozmaz. Çünkü bu gibi okuyuşlarda genel olarak zorluk söz konusudur. Bu konuda umumî belvâ vardır. Kendisiyle fetva verilen görüş de budur.
Eğer yapılan yanlışın Kur’an’da benzeri bulunmaz ve bu okuyuşla mana da bozulmazsa, yukarıdaki meselenin aksine Ebu Hanife ile İmam Muhammed’e göre namaz bozulmaz. Fakat Ebu Yusuf’a göre bozulur. “Kavvâmîn” kelimesinin yerine “Kayyâmîn” kelimesini okumak gibi.
Bu duruma göre, Ebû Hanife ile İmam Muhammed, sehven yanlış okunan lâfız ile Kur’an’daki mânânın aşırı değişip değişmemesini dikkate almışlardır. Eğer mana fazla değişirse namaz bozulur. Aksi halde bozulmaz. Okunan lafzın Kur’an’da benzerinin bulunup bulunmaması sonucu değiştirmez. İmam Ebû Yusuf ise, okunan lafzın Kur’an’da benzerinin mevcut olup olmamasını kriter olarak almıştır. Eğer benzeri Kur’an’da mevcut ise, mana fahiş bir şekilde bozulsa bile, namaz bozulmaz. Eğer Kur’an’da benzeri yoksa, mana fahiş bir şekilde değişmese bile namaz bozulur.
B) Müteahhirûn Dönemi:
Arapça bilmeyen bir takım toplumların İslâm’a girmesi, âyetlerin telaffuzu ve harekelerin okunması problemini de birlikte getirmiştir. Harflerin telaffuzunu, hareke ve kelimeleri bölme ile ilgili ve benzeri konulardaki zorluklar karşısında müteahhirûn fakihleri, okuyuş hatası yapanlarla ilgili olarak şu esasları ortaya koydular:
1) Kelimenin irabındaki hareke yanlışlığı mutlak olarak namazı bozmaz. Bu yanlışlık yüzünden meydana gelen anlamın küfrü gerektirip gerektirmemesi de sonucu değiştirmez. Çünkü insanların çoğu, Kur’an-ı Kerim’in irab yönlerini birbirinden ayıramazlar. Meselâ;
(Rabbi İbrahim’i denediği zaman)” âyetinde, İbrahim’i ötre, Rabbühû’yü üstün okumak gibi. Bu takdirde ayetin anlamı: “İbrahim, Rabbini denediği zaman...” şeklini alır ki, böyle bir anlam uygun düşmez. “Na’budü (Biz ibadet ederiz)” kelimesini “na’bidü” şeklinde okumak da böyledir.
2) Kur’an’da bir harf yerine, yanlışlıkla başka bir harf okunacak olsa şu eseslara uyulur: Eğer bu iki harfin arasında -kaf ile kâfta olduğu gibi mahreç yakınlığı varsa veya bunlar “sin ile sad gibi” bir mahreçten olup aralarında ibdâl (birini diğerine çevirme) caiz ise bununla namaz bozulmaz. “Felâ takher” yerine “Felâ tekher”, “es-Samed” yerine “es-Semed” okunması gibi. “Fethun karîb” yerine “Fethun garîb” okunması da böyledir.
3) Bir zorlama olmaksızın iki harfi birbirinden ayırmak mümkün ise, böyle bir okuyuştan ötürü namaz bozulur. “es-Sâlihât (salih ameller)” kelimesindeki “sâd” yerine “et-Tâlihât” tarzında “tâ” ile okumak gibi. “Allahu ehad” yerine “Allahü ehat” okumak da böyledir.
4) Farklı okunan iki harfi birbirinden ayırma güçlüğü varsa, umumun mübtela olduğu bir durum olduğu için çoğunluğa göre, böyle bir okuyuştan ötürü namaz bozulmaz. “es-Sırâta” kelimesinde “sâd” yerine “es-Sirâta” “Sin” ile okumak gibi.
5) İki harf arasında mahreç birliği veya yakınlığı olmadığı halde umumî belva bulunup, bunların aralarını ayırmak güç olsa, bunlardan birinin yerine diğerinin telaffuz edilmesi, bir çok fakihe göre namazı bozmaz. “dat” yerine “dâl”, “zâl” veya ”zı” harfinin okunması ve “zâl” yerine de “ze” veya “zı” harfinin telaffuz edilmesi gibi. “Sâd” ile ”sin”, “tâ” ile “te” harfleri de böyledir.
Meselâ; “Ve lâ’d-dâllîn” yerine “Velâ’z-zâllin”, yani “dâd” yerine “zı” veya “zâl” okunması namazı bozmaz. Bununla birlikte bu konuda başka görüşler de vardır. Bu harfleri ayırmaya gücü yetecek olan kimsenin bu değişikliğe fırsat vermemesi gerekir. Kasden bu şekilde okuma ise namazı bozar.
6) Şeddeli harfi yanlışlıkla şeddesiz, şeddesiz bir harfi de şeddeli okumak, uzun okunacak bir harfi kısa, kısa okunacak olanı uzun, idgam edilecek harfi idgamsız, idgamsız okunacak olanı idgamlı okumak namazı bozmaz. “İyyâke” kelimesini şeddesiz “İyâke” okumak gibi.
İnce okunacak bir harfi kalın, kalın okunacak bir harfi ince okumak da bu niteliktedir. Çünkü bu konularda umumî belva vardır.
7) Kur’an’dan herhangi bir kelimeye bir harf ilâvesiyle de namaz bozulmaz. “es-Sıratallezîne” kelimesinin başındaki harf-i tarif, Kur’an’ın aslında olmadığı halde, ilave edilerek okunsa manaya tesiri bulunmadığı için namazı bozmaz.
8) Kur’an-ı Kerim’de bir kelimenin harflerini diğerine bitiştirmekle de namaz bozulmaz. “İyyâ kena’büdü” örneğinde olduğu gibi. Bunun aslı “İyyâke na’büdü (yalnız sana ibadet ederiz)” şeklindedir. Ancak bu gibi kelime aralarında sekte (sesi kesip duraklama) yapılmamasına dikkat etmelidir.
9) Namazda Kur’an’dan bir kelimenin bir parçası kesilse, meselâ; “el-Hamdü” yerine unutmaktan veya nefesin kesilmesinden dolayı yalnız “el” denilip, daha sonra “hamdü” denilse veya okunacak bir kelime hatıra gelmeyip, başka bir kelimeye geçilse, çoğunluğa göre namaz bozulmaz. Çünkü unutma veya nefesin kesilmesi hususunda zaruret ve umumî belva vardır. Meselâ, “Matlaı’l-fecr” yerine nefesin kesilmesinden dolayı “Matlaı’l-fec” diyerek rukuya varılsa, namaz bozulmuş olmaz.
10) Ayete yanlışlıkla bir harf ilave edilse, eğer mana değişmezse namaz fâsid olmaz. “Yedhılühû nâran (onu ateşe sokar.)” yerine “Yüdhılühûm nâran (Onları ateşe sokar)” okunması gibi. Fakat mana değişirse, bir görüşe göre namaz bozulur. “İnneke le mine’l-mürselîn (Şüphesiz sen gönderilen peygamberlerdensin)” yerine “Ve inneke le mine’l-mürselin (Yemin olsun ki, sen gönderilen peygamberlerdensin)” okumak gibi. Burada yeminin cevabı yemin yapılmış olmaktadır. Ancak bu durumda namazın bozulmayacağını söyleyenler de vardır.
11) Kur’an kelimelerinden birinin bir harfi yanlışlıkla eksik okunsa, eğer bu harf, kelimenin aslından olur ve mana değişirse Ebû Hanîfe ve İmam Muhammed’e göre namaz bozulur. “Mimmâ razaknâ hum (Bizim, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden)” yerine “Mimmâ zeknâ hüm” veya “Ve cealnâ” yerine “alnâ” okunması gibi.
Yine kelimenin aslından olmamakla birlikte, hazften dolayı, küfre yol açacak bir mana meydana gelirse namaz fâsid olur. “Ve mâ halaka’z-zekere ve’l-ünsâ” yerine “Ve mâ halaka’z-zekere el-ünsâ” okunması gibi.
Düşürülen harf, asıldan olmadığı veya asıldan olmakla birlikte mana değişmediği takdirde namaz bozulmaz. “el-Vâkıatu” kelimesini “hâ”sız olarak “el-Vâkıa” tarzında okumak gibi.
12) Namazda Kur’an’daki bir kelime tekrar edilse, eğer bununla mana değişmezse namaz bozulmaz, bazı fakihlere göre mana değişse de yine bozulmaz. Diğer bazı fakihlere göre ise bozulur. Sağlam görülen görüş budur. “Rabbi’l-âlemîn (Âlemlerin Rabbi)” yerine “Rabbi rabbi’l-âlemîn (Âlemlerin Rabbinin Rabbi)” okumak gibi. Bununla mananın değişeceğini bilen kimsenin bunu bu şekilde kasden okuması namazı bozar. Fakat bir dil sürçmesi veya harfleri daha güzel çıkarma gibi bir gayretle okunduğu takdirde namazın bozulmaması daha uygun görülmektedir.
13) Kıraat sırasında okunan ayetlere yanlışlıkla bir kelime ilâve etmek yahut okunan ayetlerden bir kelime veya bir harf eksiltmek yahut bir kelime veya harfi öne almak yahut sonraya bırakmak yahut başka bir kelime vaya harfe çevirerek okumakla mana bozulmuyorsa namaz da bozulmaz. “Teâlâ ceddü Rabbinâ (Rabbimizin şanı yüce oldu)” dan “yâ” harfi eksiltilerek “teâle” okumak, “infeceret” yerine “inferecet”, “Evvâb” yerine “Eyyâb” demek gibi. Mana değişmediği sürece bu gibi okuyuşlar namazı bozmaz.
Âyete yanlışlıkla ilâve edilen kelime, Kur’an’da bulunup manayı değiştirmezse namazı bozmaz. “Lâ ta’budûne illâ’llâhe ve bi’l-valideyni ihsanen (Siz ancak Allah’a kulluk eder, ana-babanıza ihsanda bulunursunuz)” ayetinin sonuna “ve birren (ve iyilikte)” kelimesini ilave etmek gibi.
Fakat ilave edilen kelime, Kur’an’da bulunmakla birlikte, manayı küfrü gerektirecek şekilde değiştirirse namazı bozar. Meselâ; “Men âmene billâhi ve’l-yevmî’l-âhiri ve amile sâlihan felehüm ecruhüm (Kim Allah’a ve âhıret gününe iman eder ve sâlih amel işlerse onlar için ecir vardır)” ayet-i kerimesine “sâlihan”dan sonra “ve kefera (ve kafir olursa)” kelimesini ilave etmek manayı ters çevirir ve küfrü gerektirir. Bu yüzden de namazı bozar.
Kelimelerin yer değiştirmesi mana değişikliğine yol açmazsa namaz bozulmaz. “Fîhâ zefîrun ve şehîkun” yerine “fîhâ şehîkun ve zefîrun” okunması gibi. Fakat mana değişirse, fakîhlerin çoğunluğuna göre namaz bozulur.
(Şüphesiz iyi kimseler naîm cennetindedirler, günahkarlar ise cehennemdedir)” ayetinde “cehîm (cehennem)”i önce, “neîm (cennet)”i sonra okumak manayı ters çevirir.
14) Nesebin değişik olarak anlaşılmasına sebep olan okuma yanlışı da namazı bozar. Meselâ; “Meryem ibnetu Gaylân (Gaylan kızı Meryem)” veya “İsa b. Lokman (Lokman oğlu İsa)” okunmasıyla namaz bozulur. Çünkü Hz. İsa babasız dünyaya gelmiştir. Bu nisbet Kur’an’a aykırı düşer.
15) Peltek konuşan kimse “ra” harfini “ga” veya “lâm” yahut “yâ” olarak telaffuz etse namazı bozulmaz. “Rabbi’l-âlemîn” yerine “Labbi’-âlemîn” demesi gibi. Ancak böyle kimsenin telaffuzunu düzetlemeye gayret etmesi ve okumakta güçlük çekmeyeceği ayetleri bulup okuması gerekir. Böyle bir kimse ümmî mesabesinde sayılır.
“el-Hamdü lillâhi” kelimesini “el-hemdü” veya “Kul hüvallahü ehad” ayetini “Kül hüvallahu ehad” şeklinde okuyup, başka türlü okuyamayanlar da petlek hükmündedir.
Bir kimse namazda fahiş hata ile kıraatta bulunduktan sonra dönüp doğru şekilde okusa namazı caiz olur.
Şâfiî ve Hanbelîlere göre, Fâtiha dışındaki okuyuşlarda meydana gelen hata namazı bozmaz. Ancak böyle bir kimse bilerek manayı bozacak şekilde yanlış okursa kendisinin de, kendisine uyan cemaatin de namazı bozulur. Fakat bir kimse namaz kılarken Fatiha’yı, manayı değiştirecek şekilde yanlış okursa, bunu ister bilerek, isterse yanılarak yapsın namazı bâtıl olur. Bu görüş, fatihasız namazın caiz olmayacağı esasına dayanır. Çünkü bu mezheplere göre namazda Fatiha’yı okumak farzdır.
(İslam İlmihali)
