Moğolistan sınırları içinde kalan ata dede Türk yurtlarındaki Türkçe‘nin ilk yazılı kaynakları olan ve bulunduklarında bütün ilim çevrelerinin dikkatini çeken Türkçe metinler doğa şartlarında yıpranmasını önlemek için yerleştirildiği müzede ziyaretçilerini bekliyor. Başkent Ulan Bator‘dan yaklaşık 400 kilometre uzaklıkta olan Orhun Vadisi boyunca uzanan eski Moğol başkenti Karakurum‘da Türk anıtlarından Bilge Kağan ve Kültigin yazıtları bulunuyor.
Coğrafya bakımından Türklerin ana yurdu olması nedeniyle hem Türkler hem de Moğollar açısından oldukça önemli olan bölgede yer alan yazıtlarda, Türk tarihini, sanatını, gelenek ve göreneklerini, dinini, ordu teşkilatını, sosyal hayatını kısaca Türk milletine ait bilgiler yer alıyor. Türk kültür ve medeniyetini korumak için Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA) tarafından Moğolis‘tanda yürütülen çeşitli çalışmalar kapsamında Türk sanat ve kültür hayatına önemli veriler sağlanıyor.
Olumsuz doğa şartlarında yıpranmasını önlemek için Türk Anıtlar Projesi kapmasında müzeye yerleştirilen Orhun Abideleri‘ne Başbakan Recep Tayyip Erdoğan‘ın temelini attığı 46 kilometrelik Bilge Kağan Karayolu‘nun tamamlanmasıyla daha rahat ve kolay ulaşılabiliyor. Ziyaretçilerini bekleyen Orhun Abideleri ve Göktürk dönemine ait tarihi eserlerin bulunduğu müzenin yakınlarında da kopyaları bulunuyor. Müzenin 10 yıldır bekçiliğini yapan Bat-Ochir Janchiv, yılda 150-200 kişinin Orhun Abideleri‘ni ziyarete geldiğini bunlardan çok azını Türklerin oluşturduğunu bildirdi.
Kül Tigin anıtı
İnce bir işçiliği olan yazıtın en üst kısmında bükülmüş iki ejderha ile süslenmiş yazıyı ortalamış ve Asena boylarının damgası olan dağ keçi simgesi kazılmıştır. Anıtın uzunluğu 3.33 metre, genişliği 1.32 metre, kalınlığı 0.46 metre. Üç tarafında olmak üzere toplam 68 satır 10 bine yakın harf-şekilden oluşan Türkçe yazı bulunuyor.
Bundan 1-13 satırı küçük, 14-68 satırı büyük diye adlandırılır. Anıt, kaplumbağa heykelinin üzerinde orta yüzü güneşin doğduğu yöne doğru bakacak şekilde inşa edilmiştir. Bir Türk Kağanı olan Bilge kardeşi Kül Tigin‘in hatırasına anıtı yaptırmış. Kül Tigin‘in torunu Çoluğ Tiğin 20 gün içinde yazıtı yazmıştır. Tang hanedanından Min-Huan elçi gönderip üzüntüsünü dile getiren yazıyı da anıtın arka yüzüne yazdırmıştır.
Bilge Kağan‘ın anıtı
Bilge Anıtı diye ünlenmiş olan anıtın uzunluğu 3.45 metre, genişliği 1.74 metre, kalınlığı ise 0.75 metre. Anıtın üç yüzünde Türkçe yazı, arka dördüncü yüzünde Tang hanedanı yöneticilerinin yazdırdığı Çince yazı bulunur.
Elteres Kağan‘ın oğlu Mogilyan 683 yılının sonlarına doğru doğmuş, 716 yılında Türk Devleti‘nin başına ‘‘Bilge‘‘ ünvanı ile geçmiştir. Bilge Kağan devleti politik ve ekonomik yönde geliştirmek için yoğun çaba harcamış, o dönemin ünlü politikacısı olarak bilinir.
Bilge Kağan‘ın ölümünden sonra onun adına bir tapınak yapılmış ve orada bu anıt dikilmiş. Bilge Kağan Anıtı‘nın yazısını torunu İolig-Tiğin bir ay dört gün oturup yazmış ve yazıtın son kısmında yazıtın nerede yazıldığı ve nerede dikildiği yer almaktadır. Yazıtın varlığının Rus bilim adamı N.M. Yarintsev ilk ortaya çıkarmış ve 1890‘da G. Geikel‘in başkanlığında araştırma grubu, 1891‘de V.V.Razlov‘un başkanlığında inceleme grubu çalışmalar yürütmüştür.
