Abdullah İbni Amr Peygamber aleyhisselamın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Büyük günahlardan birisi de insanın kendi ana babasına sövmesidir." ‘İnsan kendi ana babasına söver mi?‘ diye sorulduğunda ise şöyle buyurdu: "Evet. Başkasının babasına söver, o da onun babasına söver; başkasının annesine söver, o da onun annesine söver."
[Buhari-Müslim]
Semüre İbni Cündeb radıyallahu anh diyor ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem hayattayken ben çocuk denecek yaştaydım. Bu sebeple kendisinden duyduklarımı ezberliyordum. Ne var ki, burada hazır bulunan yaşlı kimselere duyduğum saygı, onları söylemekten beni alıkoyuyor. [Buhari, Müslim]
Bolluk ve aşırılık çağında yaşadığı halde büyük bir edep fukaralığı içinde kıvranan neslin, selef-i salihinden öğreneceği bir demet edep!
Edep! Her şeyden önce! Çocukta, büyükte, kadında, erkekte... "Müslüman" adını hak etmek için, önce Edep!
Şahsi edebimizin ana hatları
Umumen temiz olmak: Banyo yapmayı en az haftada bir defa ve özellikle de cuma günü gerçekleştirmek, haftada bir tırnak temizliği yapmak, abartmadan saç temizliği ve bakımı yapmak...
Temiz ve bereket beklenen işlere sağdan başlamak: Abdest ve gusül almada, musafaha yapmada, elbise - ayakkabı giymede, tırnak temizlemede, alıp-vermede, yeme-içmede...
Sümkürme, taharet, elbise çıkarma gibi işlerde de soldan başlamak... Kıbleye saygılı olmak...
Hapşırmada sünnete riayet etmek... Nimetlere şükür, hatalara istiğfar etmek... Mutedil konuşup, giyinip, yaşamak... Abartının her çeşidinden kaçınmak... Nasihatten kaçınmamak ve nasihati kabullenmek... Nimet azmanı olmamaya çalışmak...
Ev edebimizin ana hatları
Eve girerken besmelesiz girmemek... Eve girerken okunan duayı okumak... Selamsız asla girmemek...
Kendi evine bile baskın yapar gibi girmemek... Yalnız kalındığı anlarda bile Allah‘ın gözetimini unutmadan yaşamak... Komşuların hukukuna itina göstermek... Ses, ışık ve koku kirliliğine neden olmamak... Avretin örtülmesine karşı hassas olmak... Mevcuda hamd edip, şikayetlenmemek... İsraftan kaçınmak... Evin sırlarını asla yaymamak...
Ana babaya edebimizin ana hatları
"İstiyorum ki:
İnsan kendi evinde çocuk gibi duygusal olsun. Ona bir işte ihtiyaç olduğunda ise adam olsun!" [Ömer İbni Hattab]
Ana babayı Allah‘ın hakkından sonra en büyük hak sahibi olarak görmek edebin başıdır. Yanlarına girip çıkışta selam vermek, konuşurken arkadaş gibi değil evlat gibi konuşmak, sözlerini kesmemek, konuşmalarına ve tavırlarına sabırlı olmak...
Taleplerini yerine getirmek, vasiyetlerini uygulamak, dostları ile dostluğu sürdürmek... Gönüllerini almaya vesile olabilecek hediyeleri vb. ikramı ihmal etmemek. Onurlarını korumak, sövülmelerine vesile olmamak... Yemekte onlara öncelik vermek...
Onların önünde yürümemek, giriş çıkışı onlardan önce yapmamak... Onlardan yüksek bir yere oturmamak, önlerinde ayak uzatmamak, el kol hareketleri yapmamak... Onlarla istişareyi ihmal etmemek...
Hem hayatta iken hem de öldükten sonra onlara dua etmek... Ölümlerinden sonra kabirlerini sık sık ziyaret etmek... Onlara kızmak, fakirliklerinden ötürü onları hor görmek, of-puf edip bıkmak, yanlarında yüksek sesle konuşmak, kendini onlara denk görmek, iyiliklerini unutmak, onlara cimri davranmak gibi tutumlardan uzak durmak...
Kardeşlerimizle edebimizin ana hatları
Büyük kardeşe saygı göstermek... Küçük kardeşe şefkat, alçak gönüllülük göstermek, fedakârlıkta öncülük vermek, ihsanda bulunmak, tebessüm etmek, konuşurken selamla başlayıp bitirmek... Herkesin özel durumuna dikkat etmek esastır: Oruçlu olanın önünde yememek, mahzun olanın yanında gülmemek, sevinçlinin sevincine iştirak etmek gibi... İyiliklerine teşekkür edip, bir benzerini en azından karşılık olarak yapmak, özürlerini kabul etmek...
Evimiz barkımız ayrı gibi bir anlayışla değil, aynı annedeniz anlayışı ile, yardımlaşmak, elimizden geleni esirgememek... Kardeşler arasındaki sürtüşmeye asla sessiz kalmamak, ıslah sağlanıncaya kadar çalışmak...
Yol edebimizin ana hatları
Yolu sadece ulaşım aracı olarak kullanmak... Harama bakmak, insanların sıkıntıya girmesine neden olmak gibi yanlışlardan uzak durmak... Yol kenarlarında, dükkân önlerinde, kavşaklarda oturmamak... Selamı asla ihmal etmemek...
Yolun kirletilmesinden kaçınmak, hatta yoldaki zararlı bir nesneyi kaldırmak... Yardıma muhtaç olanlara yardımı bir görev bilmek... Daha güvenli ve yoğunluğu daha az yolları tercih etmek... Yollar için belirlenmiş kurallara -yaya veya sürücü- uymak... Yürüyüşünde vakur olmak: Ne koşmak ne de sallanmak... Yolda bir şey yememek ve içmemek... Yolu eğlence yeri gibi görmemek...
Öğrenme edebimizin ana hatları
Âlim, iyiyi ve kötüyü bilen kimse değildir. Âlim, iyiyi bilip de yapan, kötüyü bilip de ondan kaçınandır.
[Süfyan İbni Uyeyne]
İlim ve edebin nihai kaynağı Kur‘an‘dır. Kur‘an etrafında dönmeye çalışırız. Dinimiz ve dünyamız için yarar sağlayan ne varsa onu talep ederiz. İlmi bir din gibi görür, onu ehlinden alırız. Öğrenmek ve ilim söz konusu olduğunda erkenciyiz. Yitiğimizin peşinde koştuğumuzu unutmayız. Zamanla yarıştığımızın farkındayız. En tehlikeli israfın zaman israfı olduğunu biliriz.
Arkadaşın ve çevrenin etkisini dikkate alırız. Başlarken ve çalışırken duayı asla ihmal etmeyiz. Âlime, öğreticiye ve ilmin öncülerine hürmet ve saygıda kusur etmeyiz. Bir harfe kırk yıllık kölelik bedeli biçebiliriz. İlmi, amel etmek için elde ederiz. Müzelik ilim peşinde olmayız. Öğrendikçe Allah‘tan korkumuz ve zühdümüz artar. Tevazuumuz çoğalır. Bilgimizi; vakarımız, olgunluğumuz ve sabrımız süsler. Hakkı savunmada cesur ve bedel ödemeye hazır olmamız ilmin özünü elde ettiğimizi belgeler. Dinlemesini bilir ve hakka boyun eğeriz; ama kör teslimiyetçi olmayız.
Dış görüntümüz ve tavırlarımızda elde ettiğimiz ilmin yansımasını sağlarız. Haddimizi bilir, öğrendiklerimizi yeterli görmeyiz: Nefsi üstünlükten başka bir işe yaramayan tartışmalardan uzak kalırız. Başkalarına bir şey öğretmeyi minnet malzemesi görmeyiz.
Sormaya ve bilmediğimizi itirafa utanmayız.
