Sömürgecilerin 30 milyon cana mal olan yarışı sonucunda imparatorluklar yıkılıp, devletçikler kuruldu
Avrupa‘daki ülkelerin birbirleriyle girdikleri sanayileşme ve silahlanma, Birinci Dünya Savaşı‘nın en önemli sebebi olarak görülür. Sanayileşme ve sanayileşmenin olmazsa olmazı ham madde ile pazar arayışları, Avrupa ülkelerini sömürge edinme yarışına götürdü. Sömürge konusunda zamanın 2 büyük devleti İngiltere ve Fransa, çeşitli ittifaklarla Almanya‘yı bu yarışın dışına itmeye çalışırken, Almanya da boş durmadı. Önce Avusturya Macaristan‘ı daha sonra da Osmanlı‘yı yanına çekmeyi başaran Almanya, Birinci Dünyü Savaşı‘nın sonunda yanındakileri de yıkıma götürdü.
Birinci Dünya savaşı insanlık tarihinin en kanlı olaylarında biridir. 4 yıl devam eden bu savaş sonucunda sakat kalan milyonların yanında sayısı 30 milyonu bulan can kaybı da tarih sayfalarına geçti.
Dünya savaşının sebeplerini sıralarken Fransız ihtilali sonrası milliyetçilik akımları etkileri de azımsanmayacak kadar fazla idi. Fransız İhtilali‘nin getirdiği sosyal ve ekonomik anlayış, ülke ve milletlerarası uçurumların açılmasına sebep olmuştu.
Avrupa‘daki ülkelerin birbirleriyle girdikleri sanayileşme ve silahlanma yarışı da savaşın en önemli sebebi olarak karşımıza çıkıyor. 1815 yılındaki Viyana Kongresi ile Avrupa‘ya yeni bir statü hakim olmuş, özellikle 1870 yılındaki Sedan Savaşı ile Alman ve İtalyan birliklerinin kurulması güçler dengesinin yeniden şekillenmesini de beraberinde getirmişti. Bu yeni dengeler ile birlikte 19. yüzyıl içinde önem kazanmış diğer bir gelişme de sanayileşmeydi. Sanayileşmenin olmazsa olmazı ham madde ve pazar arayışları, Avrupa ülkelerini sömürge edinme yarışına götürmüş, daha sonraları silahlanma yarışının yaşandığı bir ortam oluşmuştu.
İlk kurşun Sırp‘tan geldi
Gövde gösterisinde bulunmak isteyen Avusturya-Macaristan İmparatorluğu‘nun Saraybosna‘ya gönderdiği veliahd Ferdinand, 28 Temmuz 1914‘te Gavrilo Princip isimli bir Sırp tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan bu olaya Sırbistan‘a savaş açarak karşılık verdi. Bu savaşta Almanya, Avusturya-Macaristan‘ın, Rusya da Sırbistan‘ın yanında yer aldı. Önceleri Avrupa ile sınırlı olan bu savaş daha sonra Afrika ve Uzak Doğu‘daki sömürgelerin de katılımıyla Dünya savaşı haline geldi.
İtilaf Devletleri
Başlangıçta İngiltere Fransa ve Rusya‘dan oluşan devletler grubuna Italya savaş başladıktan sonra dahil oldu. Savaşın ilerleyen safhalarında ABD de İtilaf Devletleri‘ne katıldı. Rusya, 1917 ihtilalinden sonra hem İtilaf devletleri grubundan ayrıldı hem de savaştan çekildi. Savaş sırasında yeni katılımlarla İtilaf Devletleri grubu genişledi.
İttifak Devletleri
Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Osmanlı Devleti‘nden oluşan devletler grubuna Çanakkale savaşları sonrası (1915 sonlarında) Bulgaristan da katıldı. İttifak Devletleri, İtilaf Devletleri grubuna karşı savaştı ve 1918‘de savaştan yenik olarak çıktı. Savaş sonucunda İtilaf Devletleri‘nin işgaline mağruz kaldılar.
Tank, uçak, denizaltı ve kimyasal silahlar...
İlk olarak İngilizler tarafından Batı cephesinde tanklar ve zırhlı araçlar kullanılmıştır. Havada ise, ilk kez uçaktan yararlanılmış savaş uçakları ve bombardıman uçakları kullanılmıştır. Bu savaşta hava gücü, daha çok istihbarat elde etme ve düşmanın istihbarat almasını engelleme görevlerinde kullanılmıştır. Tank ve uçaklara karşı olarak da tanksavar ve uçaksavar silahlar geliştirilmiştir.
Almanya Ypres Çatışmaları‘nda klor gazı kullanarak tarihteki ilk kimyasal saldırıyı gerçekleştirmiştir. Başlangıçta itilaf devletlerini korkutsa da, gaz maskesi kullanımı ile zehirli gaz saldırıları etkilerini yitirmiştir.
Denizde ise denizaltılar kullanılmıştır. İlk denizaltı olarak bilinen Alman U-Botları, ABD‘nin İngiltere‘ye askeri yardım ulaştırmasını engelleyerek itilaf devletlerine ciddi kayıplar verdirmişlerdir.
Savaştan en karlı çıkan İngiltere
Başladığı günden itibaren 4 yıl süreyle milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine sebep olan Birinci Dünya Savaşı sonrası dünyanın siyasal sınırları değişti. Ayrıca, Osmanlı, II. Alman İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile Rusya Çarlığı tarih oldu. Türkiye‘de Cumhuriyet, İtalya‘da Faşizm, Almanya‘da Nazizm, Rusya‘da Komünizm gibi akımlar ortaya çıktı. Bu savaştan en kârlı çıkan ülke ise İngiltereydi. İtalya ve Almanya‘nın istedikleri başarıyı sağlayamamaları daha sonraları 2. Dünya Savaşı‘nın da sebebini oluşturdu.
Savaş sonundaki antlaşmalar
İtilaf Devletleri‘yle İttifak Devletleri arasında tek tek yapılan mütarekelerle çatışmalar resmi olarak sonlandırıldı. Bu mütarekeler, Bulgaristan ile 29 Eylül 1918 tarihinde Selanik Antlaşması, Osmanlı Devleti ile 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ateşkes Antlaşması, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile 3 Kasım 1918 tarihinde Villa Giusti Antlaşması ve Almanya ile 11 Kasım 1918 günü Rethondes Antlaşması‘dır.
Sevr‘e giden yol...
Avrupa‘da sınırların belirlenmesi için 18 Ocak 1919 tarihinde Paris Barış Konferansı toplanmış ve Almanya ile 28 Haziran 1919 tarihinde Versay Antlaşması, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile 10 Eylül 1919 tarihinde St. Germain Antlaşması, Bulgaristan ile 27 Kasım 1919 tarihinde Neuilly Antlaşması ve Osmanlı Devleti‘yle 10 Ağustos 1920 tarihinde Sevr Antlaşması ve Macaristan ile 4 Haziran 1919 tarihinde Trianon Antlaşması imzalanmıştır.
Mondros Antlaşması
Limni Adası‘nın Mondros Limanı‘nda Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Orbay‘ın Başkanlığı‘nı yaptığı Osmanlı Heyeti ile İngiliz Amiral Calthorp‘un Başkanı olduğu İtilaf Devletleri Heyeti arasında imzalanan Mondros Mütarekesi ile silahlı çatışma sona ermiştir. 1. Dünya Savaşını Osmanlı adına bitiren bu Antlaşma çok ağır şartlar taşıyordu. Mondros Mütarekesi Osmanlı Devleti‘nin yıkılışını öngörmekte; İtilaf Devletlerine Osmanlı İmparatorluğu‘nun herhangi bir bölgesine, güvenliklerini tehdit edecek bir durum nedeni ile işgal hakkını tanımakta idi. Mondros Ateşkes Antlaşması ile İtilaf Devletleri, barış antlaşmasının imzalanmasını beklemeden, Türk Topraklarının taksimine giriştiler. Ateşkes Antlaşmasının 7. maddesi, bütün bir memleketin işgali için İtilaf Devletlerine imkan veriyordu.
25 maddeden oluşan Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti‘nin devlet olma özelliğini ortadan kaldıran; Ordu bağımsızlığını yok eden; İtilaf Devletleri‘ne Osmanlı topraklarım işgal hakkı sağlayan özelliklere sahipti.
Savaşan ülkelerin özel(!) sebepleri:
ALMANYA: Siyasal birliklerini kurduktan sonra (1871) ekonomisinde büyük bir canlanma meydana gelmiştir. Birliğini geç kurduğu için sömürgeciliğe geç başlamıştır. Yeni sömürgeler elde etme ve denizlere hakim olma konularında İngiltere ile rekabete girişmiştir.
İNGİLTERE: Almanya‘nın siyasal ve ekonomik açıdan güçlenmesinden rahatsız olmuştur. Kendisine rakip olabilecek güçlerden kurtulmak ve Alman birliği ile bozulan Avrupa‘daki güç dengesini tekrar kurmak istemektedir.
FRANSA: 1870 Sedan Savaşı ile Almanya‘ya kaptırdığı kömür yataklarıyla ünlü Alsace-Loren bölgesini geri almak istemektedir. Bundan dolayı Almanya‘ya karşı bir düşmanlık içindedir.
RUSYA: Panslavizm ilkesi ile Balkanlara yayılmak istemektedir. Ayrıca Rusya, boğazları ele geçirerek Akdeniz‘e inmek amacındaydı.
İTALYA: Sömürgecilikte geri kalmıştır. Amacı yeni sömürgeler ele geçirmenin yanında, eski Roma İmparatorluğu gibi Akdeniz‘e hakim olmaktır.
AVUSTURYA-MACARİSTAN: En büyük tehlikesi Rusya ve onun destekçisi olduğu Sırbistan‘dır. Panslavizme ve Balkanlar‘daki Rus etkisine karşı mücadele etmiştir.
OSMANLI DEVLETİ: Alman hayranı Enver Paşa ve arkadaşlarının düşüncesine göre, savaşı Almanya kazanacaktır. Almanya‘nın yanında savaşa girilirse daha önce kaybedilmiş olan yerler geri alınabilecek, Ege‘de üstünlük kurularak Yunanistan‘ın genişleme politikası önlenebilecektir. Savaş, bozulan Osmanlı ekonomisinin düzelmesi için tek çare olarak görülmüştür.
BULGARİSTAN: Çanakkale Savaşı‘nın İttifak Devletleri lehine sonuçlanmasının ardından Doğu Avrupa‘da daha etkin olmak amacıyla Almanya‘nın yanında savaşa girmiştir. Bulgaristan‘ın savaşa girmesiyle bütün İttifak devletlerinin birbirleriyle kara sınırı oluşmuş, ortak cephelere iletilecek silah ve mühimmatın nakliyesi daha ekonomik bir hale dönüşmüştür.
JAPONYA: Asıl amacı Asya ve Büyük Okyanus‘ta daha fazla toprak ele geçirerek hızla genişleyen sanayii için hammadde sağlamaktır. Kendi anakarasına en yakın ve en verimli topraklar Alman sömürgesi durumunda olduğu için savaşın İtilaf devletlerine döndüğü anda Almanya‘ya savaş ilan etmiştir.
ABD: Savaş öncesinde, Avrupa‘daki savaşa katılma eğilimi içinde olmamıştır. Ancak 1917 yılında yaşanan bazı gelişmeler ABD‘nin de savaşa katılma kararında etkili olmuştur. 1917 yılından itibaren İngiliz ve Fransız deniz ablukasına karşı Almanya‘nın giriştiği denizaltı savaşı, Kuzey Atlantik‘de Amerikan ticari ve yolcu gemilerini de hedef almaya başlamış, Amerika‘nın Avrupa ticaretine katlanılmayacak ölçüde zarar vermeye başlamıştır. Öte yandan Almanya‘nın Meksika hükümetini ABD‘ye savaş açmaya teşvik etmesi de ABD‘nin Avrupa‘daki savaşa katılmasında etken olmuştur. Dünya siyasetinde etkin güç olmak isteyen ABD, Almanya‘nın kışkırtıcı politikalarının ardından İtilaf devletleri bloğunda savaşa girmiştir. ABD savaşa girmeden önce Wilson İlkeleri‘ni sunup, kabul edilince savaşa girmiştir.
SIRBİSTAN: Rusya‘nın panislavist politikaları sonucunda Rus güdümü altında kalan Sırbistan, Büyük Sırbistan amacıyla haraket etmiştir. Sırbistan, Avusturya-Macaristan ve Almanya‘nın savaş ilanından sonra Rusya‘dan yardım istemiş. Sırbistan‘ın yardım istediğini geri çevirmeyen Çarlık Rusya‘sı Almanya ve Avusturya-Macaristan‘a savaş ilan ederek Birinci Dünya Savaşı‘nı başlatmıştır.