“Bir kaza kurşunudur her yerde
Süvarisiz şaha kalkan atları
Bir ruhun ışığı vardır göklerde
Lambalar yanıyor hafif ve sarı
Ötüyor baykuşlar harabelerde.
Bir lamba yanıyor hafif ve sarı
Titriyor yıldırım düşmüş gibi yer
Bekledi arzuyla karanlıkları
Anneler, babalar, erkek kardeşler:
Tâ içinden duyar ani bir ağrı
Bir hüzün şarkısı tutturur gider
Anneler, babalar, erkek kardeşler...”
(Sezai Karakoç)
**
· -Rabbin seni bırakmadı ve sana darılmadı. (3), -Seni yol bilmez halde bulup yol göstermedi mi? (7) (Duhâ, 3 ve 7)
*
· “Kalbi dürüst olmadıkça kulun imanı doğru olmaz. Dili doğru olmadıkça da kalbi doğru olmaz” (Ahmed b. Hanbel, Müsned III, 198).
**
Cumartesi
Güç, Keyfilik ve Çürümenin Gölgesinde Yaşamak
Toplumsal Yozlaşmanın Gündelik Tezahürleri Üzerine
Toplumsal bunalım, artık istisnai bir hâl değil; gündelik hayatın sıradan rutini hâline gelmiş durumda. Her sabah evden adımımızı attığımız anda yozlaşmanın, keyfiliğin ve güce tapınmanın türlü biçimleriyle yüzleşiyoruz. Şikâyet mekanizmaları işlemiyor; adalet sistemi güven inşa etmekten çok, korku ve yılgınlık yayıyor. Gücü elinde bulunduran, yaptığını meşru sayıyor; çünkü yapabiliyor. Çünkü bir bedeli yok. Bu da giderek daha büyük bir azgınlaşmayı, “yapanın yanına kâr kalıyor” hissiyatını besliyor.
Bir otobüse bindiğinizde, sadece bir şoförle değil; gücü temsil eden keyfiliğin, küçük iktidar gösterilerinin soğuk yüzüyle karşılaşıyorsunuz. İstediği durakta duruyor, istemediğinde geçip gidiyor. Kapıyı açması ya da açmaması da keyfine kalmış. Yolcu değiliz adeta; onun dünyasında birer “tahammül nesnesi” gibiyiz. Trafikte bu çürüme daha da belirginleşiyor. Daha pahalı arabası olan, daha zayıf olanın üzerinden geçiyor. “Durmayabilirim çünkü daha güçlüyüm” diyen bir ruh hâli… Kırmızı ışık bir tavsiye gibi görülüyor; park yeri kavgası ölüm sebebi olabiliyor. Sinyal vermek, yavaşlamak, yol vermek… Bunlar artık bir nezaket değil, neredeyse ahmaklık sayılıyor.
Ama asıl meselenin kökü daha derinde: Herkes gücünün yettiğine efeleniyor. İlişkiler hiyerarşik, dikey ve otoriter. Birbirimize saygıdan değil, korkudan mesafe koyuyoruz. Oysa korkunun hüküm sürdüğü yerde güven gelişmez. Yasalar toplumun en güçsüzünü korumuyorsa, en güçlüyü sınırlamıyorsa, o toplum çöker. Güven duygusunun erozyona uğradığı bir yerde insan, sadece fiziken değil, ruhen de yaşama sevincini yitirir. Toplum dediğimiz şey, sadece birlikte yaşamak değil; birbirine tahammül etmek, birbirini korumak, güçsüzü kollamakla anlam kazanır. Aksi hâlde bir ormana, daha kötüsü bir av sahasına dönüşür. Bugün yaşadığımız şey tam da budur: gücün hukuk hâline geldiği bir orman hâli. Bu ormanda ayakta kalmak için insanlığımızdan feragat etmeye zorlanıyoruz.
Yozlaşmanın Gündelik Yüzü
Yozlaşma çoğu zaman büyük çöküş anlarında değil, hayatın sıradan ayrıntılarında kendini belli eder. Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” kavramı da bunu anlatır: Sistemin çürümüşlüğü artık bir istisna değil, alışkanlık hâline gelmiştir. Şoförün keyfiliği, trafiktekilerin zorbalığı, kamu görevlisinin ilgisizliği, küçük esnafın fırsatçılığı… Bunların her biri sistemik yozlaşmanın mikro göstergeleridir. Toplum, artık büyük bir yasa ya da anayasa ile değil, “kim daha çok yapabiliyorsa onun haklı olduğu” bir iktidar diliyle yönetilir hâle gelir.
Michel Foucault’nun tanımladığı şekliyle modern iktidar, yalnızca kurumlarla değil, mikro ilişkilerle işler. Otobüs şoförünün kapıyı açıp açmaması da bir iktidar gösterisidir; çünkü iktidar sadece yukarıda değil, her yerde dağılmış hâldedir. O şoför, içinde bulunduğu sistemin ona sağladığı o küçük alanı bir hükümranlık aracına dönüştürür. Çünkü sistem, bu küçük tiranlıklara göz yummakta, hatta onları yeniden üretmektedir.
Güvensizlik: Sosyal Tutkalın Çözülüşü
Zygmunt Bauman’a göre güven, toplumların ayakta kalmasını sağlayan görünmez bir tutkal gibidir. Devletin adaleti tesis edemediği, bireyin haklarını koruyamadığı, kamusal görevlerin liyakat yerine sadakatle dağıtıldığı yerlerde bu tutkal erimeye başlar. Böyle bir toplumda kimse kimseye güvenmez. Komşusuna, iş arkadaşına, yoldaki yabancıya, hatta devlete… Güvenin yerini, korku ve şüphe alır.
İbn Haldun’un meşhur “umran” teorisinde toplumlar, asabiyet (dayanışma) sayesinde kurulur, büyür ama konfor ve keyfiliğe kapıldıklarında çözülür. Bugünün kentli bireyi de kendi konforu uğruna başkasının yaşam hakkını çiğnemekten çekinmiyor. Böylece toplumsal bağlar kopuyor, ortak yaşamın zemini çatlıyor.
Sessiz Kalmak: Bireysel Sorumluluğun Erozyonu
Her gün maruz kaldığımız bu keyfilik ve şiddet, sadece bir yönetim krizine değil, aynı zamanda ahlaki bir çöküşe işaret eder. Her haksızlığa göz yuman, her kabalığa sessiz kalan, her güce boyun eğen insan, istemeden de olsa bu sistemin devamını sağlar. Arendt’in deyimiyle: “Kötülük, çoğu zaman şeytani bir kararlılıktan değil, düşüncesizliğin sıradanlığından kaynaklanır.” Düşünmeyi bıraktığımızda, sorgulamayı terk ettiğimizde, yalnızca kötüye karşı değil, iyiye dair inancımızı da kaybetmeye başlarız.
Bu bağlamda sorumluluk, yalnızca bir başkasına ait değil; bizim sessizliğimiz, bizim tepkisizliğimiz de bu düzenin sürdürücüsü hâline geliyor. Yozlaşma yalnızca bir “yukarıdan dayatma” değil; aynı zamanda bizim alttan sessizce razı oluşumuzun da ürünüdür.
Peki, bu çürümüşlük sarmalından kurtulmak mümkün mü? Evet, ama kolay değil. Öncelikle herkesin kendi gücünü yeniden tanımlaması gerekiyor. Gerçek güç, başkasına zarar verme kapasitesi değil; başkasına zarar vermemeyi tercih edebilme kudretidir. Gerçek otorite, korku yaymakla değil; güven vermekle ilgilidir. Yeniden insanlaşmak, yeniden birlikte yaşanabilir bir dünya kurmak istiyorsak, önce şu sorularla yüzleşmeliyiz: Bu düzene nasıl katkı sağlıyorum? Ne zaman sessiz kaldım? Ne zaman küçük bir keyfilikle bir başkasının canını yaktım? Bu düzenin neresindeyim? Ne zaman sessiz kaldım, ne zaman başkasının ezilmesine göz yumdum? Çünkü yozlaşma sadece yukarıdan başlamaz; aynı zamanda sessizliğimizle aşağıdan da beslenir. Toplumun yeniden inşası, yalnızca yasalarla değil; ahlaki cesaretle, empatiyle, dayanışmayla mümkündür. Ve evet, bu zor bir yoldur. Ama başka bir yol da yoktur.
Pazar
Küresel Ufka Kapalı Zihinlerin Konformist İslam’ı
Taşralılık bir coğrafya meselesi değil, zihnin kendini sınırlandırma biçimidir. İslam dünyasında bu zihinsel kapanma, sadece kültürel üretimi değil, ahlaki ölçüyü, entelektüel cesareti ve kolektif bilinç inşasını da felce uğratmıştır. Taşralı bilinç, geleneği bir hafıza biçimi olarak değil, bir meşruiyet aracı olarak yeniden üretir. Bu yeniden üretim sürecinde gelenek artık ilham değil, taklit edilir; geçmişle hesaplaşılmaz, onunla özdeşleşilir. Böylece İslam, kendi evrensel iddiasını yitiren, ritüellere hapsolmuş bir kültürel dekorasyona dönüşür.
Zihin, soru sormaktan vazgeçtiğinde, ahlak yerini ahlâkçılığa; tefekkür yerini klişe tekrarına; direnç ise yerini itaate bırakır. Taşralılığın zihniyet dünyasında eleştiri, ihanet; özgür düşünce, sapkınlık; kavramsal derinlik ise “anlaşılmazlık”la damgalanır. Sorgulayan aydın ya susturulur ya marjinalize edilir. Aklın, sezginin, ilhamın ve hafızanın birlikte çalıştığı o İslamî düşünce geleneği, bu ortamda nefes alamaz hale gelir.
Bu zihinsel kapanma, popülizmin de zeminidir. Çünkü taşralı bilinç, tek sesli, duygusal ve mitolojik anlatılara daha açıktır. Popülist liderler, İslam’ı evrensel bir hakikat arayışı olarak değil, etnik kimliklerin, millî menfaatlerin ve grup psikolojilerinin meşrulaştırıcısı olarak görür. Din, bu şekilde siyasallaşmakla kalmaz; aynı zamanda bireyin vicdanından, aklından ve iradesinden kopartılır. Artık iman, bir bilinç sıçraması değil, kolektif bağlılık yeminine dönüşür. Bu yemin, çoğu kez liderin şahsında tecessüm eder.
Cihad kavramı bile bu zihinsel tasfiye sürecinden nasibini alır. Cihad, artık nefisle mücadele değil; politik meşruiyet aracı, sloganik bir mecburiyet biçimidir. Gazze’de, Yemen’de ya da başka bir mazlum coğrafyada ortaya çıkan haklı direnişler, taşralı zihin tarafından araçsallaştırılır. Mücadele, artık bir hak arayışı değil; haklı görünme biçimidir. Müslüman toplumlar bu yüzden ne dayanışmayı kurabilir ne adaletin küresel dilini inşa edebilir.
Taşralılık, çıkarı merkeze alan bir ekonomi-politik düzeni de beraberinde getirir. Ahlaki düşünce biçimleri, yerini hesaplı iyiliğe bırakır. Hangi değer, ne kadar kazandırıyor? Hangi ilke, ne zaman işimize yarıyor? Bu sorulara verilen pragmatik cevaplar, vicdanı örseler de sistemi sürdürmeye yeterlidir. Böylece eğitim, kültür, din ve siyaset alanlarında müsamahakâr görünüşlü bir konformizm hâkim olur. Taşra zihni, sürekli bir savunma psikolojisi içinde yaşar; tarih onun için ya bir övünç vesilesidir ya bir mağduriyet anlatısı.
Modern ulus-devlet bu taşralı bilinci yeniden üretmekle kalmaz, kurumsallaştırır. Eğitim politikaları, eleştirel düşünceyi değil, itaati öğütler. “Yerlilik ve millilik” adına yapılan tüm reformlar, düşünceyi daha da daraltır. Modernleşme ise yüzeysel, biçimsel ve tepeden inme kaldığı sürece taşralılığı ortadan kaldırmaz, sadece kamufle eder. Böylece taşralılık, modern araçlarla sürdürülür: yerli otomobilin direksiyonuna ithal bir zihin oturur.
Bütün bu zihinsel kapanmanın karşısında, ancak evrensel bir İslam tahayyülü durabilir. Bu tahayyül, kültürlerarası diyalogla, mezhep taassuplarından sıyrılarak konuşabilmeye ve bunun bir zayıflık olmaktan çıkarılıp bir zenginlik unsuru haline getirilerek ve de gelenekle gelecek arasında köprü kuran entelektüel cesaretle mümkündür. İslam toplumu, eğer bugün yeniden bir diriliş yaşayacaksa bu, ancak sorumluluk ahlakına dayanan, küresel vicdanla konuşabilen bir bilinçle gerçekleşebilir. Sloganla değil; kavramla, şuurla, dayanışmayla.
“Taşralılığın tiranlığı”, sadece bir eleştiri değil, bir çağrıdır. Bu çağrı, İslam toplumlarının kendine gelmesi, aklını yeniden kuşanması ve tarihsel sorumluluğuyla yüzleşmesi içindir. Taşralılıktan kurtulup evrensele açılmak işte bu, kolay bir yol değildir. Fakat bu yolculuk, ancak düşünerek, direnerek ve sorumluluk alarak mümkün olacaktır.
Pazartesi
Her Yaz Yanan Sadece Ormanlar Değil
Her yaz tekrar eden bir kader gibi yaşadığımız orman yangınları, ilk bakışta bir çevre meselesi gibi görünse de çok daha derin bir idraksizliğin, daha geniş bir zihniyet krizinin alametidir. Yangınların bıraktığı siyah iz, sadece toprakta değil; bizimle tabiat arasındaki ilişkinin ne denli yapaylaştığının da göstergesidir.
Orman yangınlarını sadece bir “afet” olarak görmek, insanın bu felaketle kurduğu ilişkiyi yanlış bir zemine oturtmak demektir. Çünkü burada söz konusu olan, doğanın insan eliyle uğradığı bir tahribattır. Genişleyen turizm projeleri, yaygınlaşan madencilik izinleri, orman vasfı taşıyan alanların çeşitli kılıflarla imara açılması gibi uygulamalar, her yaz çıkan yangınların hazırlık evresini oluşturmaktadır. Bu noktada mesele sadece “yangını söndürmek” değil, “yangına zemin hazırlayan zihniyeti sorgulamak”tır.
Bu topraklarda orman, sadece bir ekosistem değil, medeniyet tasavvurunun bir parçasıdır. Osmanlı’nın vakıf anlayışında ağaç, dokunulmaz bir varlıktır; orman, korunması gereken bir emanettir. Modern dönemle birlikte bu ilişki, ekonomik fayda üzerinden yeniden tanımlandı. Orman artık korunması gereken bir canlı organizma değil, üzerinde hesap yapılabilen bir mal varlığına dönüştü. Bu zihniyet dönüşümü, her yangında kendini ele verir.
Yangınlar karşısındaki refleksimiz, büyük ölçüde teknokratik açıklamalarla sınırlı kalıyor. İstatistikler, haritalar, müdahale süresi gibi teknik veriler elbette önemlidir; ancak bu veriler, sorunun esasını açıklamaya yetmez. Sorun, insanların ormanla kurduğu mesafesiz, hoyrat ilişki biçiminde yatıyor. Piknik alanlarında bırakılan şişeler, rastgele atılan sigara izmaritleri, hatta bazı bölgelerde kasıtlı çıkarılan yangınlar, bireysel duyarsızlığın kolektif bir ekolojik yıkıma dönüşmesinin örnekleri.
Burada hatırlamamız gereken asıl şey, tabiatın sadece korunacak bir alan değil; bizimle birlikte var olan bir bütünlük olduğu gerçeğidir. Modern şehir hayatı, insanı topraktan, ağaçtan, rüzgârdan kopardı. Bu kopuş, sadece fiziki değil; aynı zamanda kültürel ve manevi bir kopuş. O yüzden her yangın, aynı zamanda bir hatırlatmadır: İnsan doğadan değil, doğayla birlikte yaşar.
Toplumsal belleğimizde sık sık vurgulanan “ciğerlerimiz yanıyor” ifadesi elbette mecazi bir duyarlılığı ifade eder. Fakat mesele, gerçekten ciğerlerimiz yanıyorsa, neden aynı ihmaller tekrar eder? Eğer bu acılar gerçekten içselleştirilseydi, neden her yaz aynı görüntülerle karşılaşırdık? Bu soruların cevabı, yangınla birlikte yanmayan şeylerde saklıdır: İnsaf, adalet, sorumluluk ve emanet duygusu… Eğer bunlar da yansa, belki geriye daha diri bir bilinç kalırdı. Ama bizde çoğu zaman yanan sadece orman olur; zihniyet, alışkanlıklar ve ihmalkârlık yerli yerinde kalır.
Devletin elbette yangınlara hızlı müdahale etmesi, gerekli yatırımları yapması gerekir. Ama devlet kadar, hatta ondan önce, toplumun doğayla kurduğu ilişki biçimini yeniden inşa etmesi gerekir. Ormanı sadece bir “kamu malı” olarak değil, üzerinde yaşadığımız toprağın ruhu olarak görmedikçe bu yangınlar sürecektir. Orman yandığında sadece ağaçlar değil, kuşlar, hayvanlar, su kaynakları ve nice görünmeyen canlılar da yok oluyor. Ancak daha vahimi, insanın vicdanı da bu yangınlarda sessizce eriyor. Her yaz yanan sadece ormanlar değil, aynı zamanda insanın kendini tabiatın parçası olarak görme imkânıdır. İşte bu nedenle mesele, bir çevre meselesi değil; bir idrak meselesidir. Hoşça bakın zatınıza…