Halklar veya milletler bunalımlarında, çıkış yola bulabilmenin çırpınışı içinde olurlar. Bu, sistemli mi oluşur, kendiliğinden mi gelişir? Asıl üzerinde durulması gereken soruların başında gelir. Bir milletin çıkmazı, bunalımlardan ve çaresizliklerden kaynaklanır. Bir bütün olarak bir halkın var olma mücadelesi ancak güçlü önderlerle gelişebilir. Halka öncülük edecek olan kişiliği, tutumu, yol alış biçimi kendisini belli eder.
Milletlerin zaman zaman yaşadığı açmazla krizlerin büyümesi, insanların çaresizlik içinde bekleyişleri ve şaşkınlıklarıdır. Öncü olabilecek insanların bulunulan değerler içinde nasıl bir karşılık bulabilir, bunu kimler gerçekleştirebilir?
Düşünürlerin gelişleri söz konusu toplumlar için adeta mucizevî olur. Hakikat ve medeniyet düşüncesi içinde oluşan, ortaya çıkan bu öncüler için ortam, ortamın durumu daha çok belirleyici olur. Nice dehalar milletlerin içinde vardırlar. Ya da bu dehalar toplum içinde görünürlükleri zamana bağlı olur. Onlar asla hayal tüccarı, sahte görünümlü değildirler. Kendi dünyalarında kozalarını örerlerken ve daireler oluştururlarken yanlarında çok insan bulunmaz. Bunalım ve kriz toplumlarının sahte görünümlüleri tam da böylesi zamanlarda ortaya çıkarlar. Onların düşünceden, fikirden çok görünüşleri, kimi davranışları öne çıkar. O zaman da yanıltıcı bir hâle onun etrafında oluşur. Onun düşünceden çok eylemleri, tavırları, abartılı davranışları kendisini belli eder. Kısa sürede bir kurtarıcı olarak belirir. Bu tiplerin ve kişiliklerin farkına varanlar onu parlatırlar. Reklâm ve medya çağında piar ile sunulurlar. İçleri boş, dış görünümleri ve davranışları görkemli olan bu kişiler adeta bir mite dönüşürler. Bunalımda olan kitleler bu çıkışın yanıltıcılığının farkında değildirler. Onun çalımlı, heybetli görünümü bir mitin oluşumuna neden olur.
Başlangıçlar önemlidir. Çıkışta, ortamı kendisine hazırlayanların sunumları, topluma mal eder hâle getirişleri onu iyici mitleştirdikten etrafında oluşan koruyuculuklarla varlığını sürdürür. İlk çıkış önemlidir. Toplumların belleğinde edinilen yer ve ilk dönem çabaları kalıcı bir mitin portresini kalıcı olarak tutar.
Bunalımdan çıkmış gibi görünen, biraz olsun soluklanan kitleler bunun verdiği duyguyla belleklerde kalıcı olur. Artık ondan sonrası çok da önemli değildir. Günün sultanı, kralı, lideri o ilk duygunun oluşturduğu, arada bir hoşlara gidebilecek olan kimi eylemlerin varlığı yeterli olur.
Kriz zamanları görece olarak bitmiş olur. Asıl kriz derinlerde olduğu gibi durur. Bunu gidermenin yolu da mitin arada bir kendisini göstermesi yeterlidir. Zaten öylesine etkili bir yanı vardır ki doğru ya da yanlış mit ne yaparsa yapsın bunlar görülmez. O ilk çıkış kendileri için yeterlidir. Toplumun duygu yoğunluğunu kullanmak da önemlidir. Çünkü geçmiş zamanların derinleşen krizlerinin bunalımı ve ondan kurtuluş o zaman için en önemli sorundur. Ondan kurtulunduğundan bir yenisini yaşamamak adına mitine sadık kalınır.
Mitin başarısızlıkları, yanlışları asla görülmez.
Bunalımlı bir zamanın büyüleyen miti artık kalıcı bir mite dönüşür. Toplumun kimi değerlerini de yaşıyor ve yetiyorsa bir sorun yoktur. O bizdendir, bizimdir duygusu yanlışları görmeye engeldir.
Bunalım toplumlarının beklentileri kısa sürelidir. Kısa zamanda hemen olsun bitsin düşüncesindedir. Gelecek düşüncesi o an için geçerli değildir. Çünkü kriz dönemlerinde insanlar sabır ve beklemeyi göze alamazlar. Ne olacaksa bir an önce olsun telâşındadırlar.
Çağın medyası, reklâmı, piarı kahramanını insanların belleklerine kazıdıktan sonra artık önlenemez bir yükseliş, konumunu koruyuş gerçekleşir. Belleklerde edinilen yer kolay kolay silinmez.
Hakikat düşüncesini temsil eden büyük düşünürlerin, önderlerin adları bile anılmaz. Onlar bulundukları yerde kozalarını öredursunlar sahte mitin putu olduğu yerde durur.