Avrasya jeopolitiğinin kilit ülkelerinden biri olan
Özbekistan Cumhuriyeti, bağımsızlık ilanının ardından yaklaşık bir yıl sonra (8
Aralık 1992) 6 bölüm ve 128 Maddeden oluşan Anayasasını kabul edişinin 23.
yıldönümünü kutluyor.
İlk bakışta Özbekistan 24 yıllık bir geçmişe sahip bir
devletmiş gibi görünebilir. Ama bu aldatıcı olmasın. Çünkü, Özbekistan
göründüğü gibi yeni bir devlet değil. Bir çok şehri yaklaşık 3 bin yıllık
geçmişe sahip olan bir büyük medeniyet merkezi. Tarihi İpekyolu üzerinde
bulunan ve bölge ticaretine, refahına, istikrar ve barışına her açıdan katkı
sağlayan Özbekistan, Türk-İslam tarihi açısından da sadece Orta Asya ile
sınırlı kalmayan bir etkiye sahip. Dolayısıyla böyle bir ülkenin anayasası 23
yıllık bir geçmiş ile değerlendirilemez.
***
Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası na yakından
bakıldığında, gücünü yüzyıllara dayanan bu büyük medeniyetin günümüze kadar
varlığını devam ettiren köklerinden aldığını görürüz. Özbekistan Anayasası bu
açıdan tarihi deneyime dayalı bir devlet-toplum ilişkisindeki dengeyi ve insani
temel referans noktası kabul eden bir değerler anlayışını içinde barındırması
itibarıyla da dikkat çekicidir.
Evrensel değerlerin yanında bir özü , milliliği
yansıtan Anayasası nın 13. Maddesi, insanı referans alan bir madde olarak ön
plana çıkmaktadır. Söz konusu maddede geçen insan, onun hayatı, özgürlüğü,
gururu, namusu ve diğer hakları en yüksek değer olarak nitelendirir ifadesi bu
açıdan önemlidir. İnsana önem sadece Anayasa üzerinde şekli olarak kalmamıştır.
Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov un bağımsızlık sonrası her bir yılı
çocuğuyla, genciyle, yaşlısıyla insani zenginlik ve değerler yılı olarak ilan
etmesi bunun en temel göstergelerindendir.
***
Örneğin, 1997-İnsan Menfaatleri Yılı , 1998-Aile Yılı ,
1999-Kadınlar Yılı , 2000-Sağlıklı Evlat Yılı , 2001-Anne ve Çocuk Yılı ,
2002-Yaşlılar Yılı , 2004-Mürüvvet Yılı , 2005-Sağlık Yılı , 2007-Sosyal
Koruma Yılı , 2008-Gençler Yılı , 2010-Olgun Nesil Yılı , 2012-Güçlü Aile
Yılı , 2014-Sağlıklı Çocuk Yılı , 2015-Yaşlılara İtibar Gösterme yılı olarak
kutlanmıştır.
1997 den bu yana her sene sonunda geleneksel olarak adlandırılan
yılların adlandırıldığı ülkede 2016 yılı ise Sağlıklı Anne ve Çocuk yılı
olarak ilan edilmiştir. Bu gelenek, Özbekistan Anayasası nın temel hedefini
oluşturan Güçlü Devlet-Güçlü Toplum anlayışını yansıtması açısından da
oldukça önemlidir. Devletin halk için olduğu esasını bir an için olsun göz ardı
etmemektedir.
***
Anayasa da devletin bağımsızlığı ve bekası esastır. Türk
devlet felsefesinin özünü oluşturan, Devletsiz millet olmaz anlayışı ,
Özbekistan Anayasası nın özünde, varlığında kendisini göstermektedir. Bu
bağlamda devlet, en başta halkının güvenliği, huzuru, refahı, temel hak ve
özgürlüklerinin teminatıdır ve bu yetkiyi milli iradeyi temsil eden Anayasa dan
almaktadır.
Avrasya merkezli güç mücadelesinde hedef coğrafyalardan
biri olan Orta Asya gibi istikrarsız bir bölgede Özbekistan sadece Özbekler
açısından değil, bölgedeki diğer halklar açısından da bir güvenlik
sigortasıdır. Nitekim, bunun böyle olduğunu bölgedeki bir çok krizde
ispatlamıştır.
Bu husus, Özbekistan Anayasası nın hem içerik hem de
uygulamadaki gücünü, etkisini göstermesi açısından önemli bir göstergedir.
Diğer taraftan, bu istikrarın temelinde Anayasa ya bağlılığı, liderine güveni
ile ön plana çıkan ve toplamda 32 milyonu bulan Özbekistan halkının varlığını
da göz ardı etmemek gerekmektedir. Güçlü bir milli şuura ve tarihsel misyon
anlayışına sahip bulunan Özbek halkının ortaya koyduğu bu duruş, beraberinde
kendi modelini de oluşturmuştur ki bunun adı, Özbek Modeli dir.
***
24 yıllık ulus-devlet sürecinde önüne koyduğu reformları,
hedefleri bu model çerçevesinde gerçekleştirmeye çalışan Özbekistan ın başta
demokratikleşme, çok partili siyasi hayata geçiş, kalkınma ve sağlıklı-güçlü
toplum inşa etme noktasında çok önemli mesafeler kat ettiği görülmektedir. Bu
bağlamda sayıları 10 bini bulan Sivil Toplum Örgütlerini, insan kadar doğayı da
esas alan ve bunu Meclis te temsil ettiren çevreci anlayışı, Mahalle Sistemini
de göz ardı etmemek gerekiyor.
Tüm bu gelişmeler, Özbekistan Anayasası nın gücünü bir
kez daha ortaya koymaktadır. Bu vesileyle, Özbekistan Devlet Başkanı İslam
Kerimov un liderliğindeki Özbek halkını bu tarihi yürüyüşündeki başarısından
dolayı tebrik ediyor, Anayasa bayramlarını kutluyorum.