Zekanın da yapayı olur mu?
Oldu bile!
Yapay zeka günümüzde birçok alanda kullanılmaya başlandı…
Elbette beraberinde getirdiği risk ve tehlikelerle birlikte…
Bir görüşe göre belli bir dönem sonra yapay zekanın geleceği öngörülemeyecek!
Yani, yapay zekanın nereye kadar gideceği kocaman bir soru işareti!
Sadece bu yönüyle bile korkutucu!
İLHAM KAYNAĞI ARILAR OLDU! YAPAY ZEKÂDA YENİ DÖNEMİN KAPISINI ARALADI
Yapay zeka alanında Türkiye'nin uluslararası ölçekte en fazla bilinen bilimsel çalışmalarından biri olan Yapay Arı Kolonisi (ABC) Algoritması yeni bir sayfa açacak;
Yapay Arı Kolonisi (ABC) Algoritması, optimizasyon odaklı kullanımın ötesine geçerek “kolektif zeka” dönemine hazırlanıyor.
Prof. Dr. Derviş Karaboğa, ABC algoritmasının uzun yıllar boyunca ağırlıklı olarak tasarım ve optimizasyon problemlerinde kullanıldığını belirterek, bugün itibarıyla yeni bir evreye geçildiğini söyledi.
Yükseköğretim Kurulu Üyesi ve Erciyes Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Derviş Karaboğa, Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü ile Gazi Üniversitesi Nörobilim ve Nöroteknoloji Enstitüsü iş birliğiyle düzenlenen NÖROforum buluşmasında, 2005 yılında literatüre kazandırdığı Yapay Arı Kolonisi (Artificial Bee Colony-ABC) algoritmasının 20 yıllık gelişim sürecini ve geleceğe yönelik yeni aşamasını değerlendirdi.
Yapay Arı Koloni Algoritması, yapay zekâ alanında Türkiye’nin öne çıkan bilimsel katkılarından biri olarak gösteriliyor.
Algoritma, ilaç tasarımı, inşaat ve beton teknolojileri ile elektronik devre tasarımı gibi birçok alanda uygulama buluyor.
“İNSANLARA AİT OLAN KOLEKTİF ZEKÂ ABC’NİN ESASINDA VAR”
ABC algoritmasının özünde “kendi kendine organizasyon” ilkesinin bulunduğunu vurgulayan Prof. Dr. Karaboğa, bu yapıyı doğadan ilham alan topluluk davranışları üzerinden açıkladı.
Karaboğa, “ABC, esasında sadece bir optimizasyon algoritması değil kendi kendine organizasyon modelidir. İnsan gibi bir topluluğu düşünün. Bu topluluğun dışarıdan herhangi bir müdahale olmadan belirli bir amaç için kendi kendine organize olmasını temel alan bir sistem.” dedi.
ABC’nin uzun yıllar ağırlıklı olarak optimizasyon problemlerinde kullanıldığını hatırlatan Karaboğa, “Artık algoritmada insanların birlikte hareket edebileceği, kendi problemini otomatik olarak çözebileceği kolektif zekâ safhasına geçiyoruz” dedi.
Yeni dönemi “kolektif zekâ” ile tanımlayan Karaboğa, bu yapının algoritmanın içinde zaten var olduğunu ancak bugüne kadar öne çıkarılmadığını söyledi.
Bu dönüşümün temelinde toplulukların birlikte hareket etme kapasitesinin bulunduğunu belirten Karaboğa, “İnsanlar olarak biz şu anda yönerge, yönetmelikler, usul esaslar çıkarıyoruz, toplum bunlarla idare edilmeye çalışılıyor. Bunun yerine algoritma temelinde baktığımız zaman kendi kendine organize olan bir topluluk olacak.” şeklinde konuştu.
Gelecekte robot sürüleri, otonom araçlar ve drone sistemlerinin daha yaygın hale geleceğine dikkat çeken Karaboğa, bu yapıların yönetiminin kritik bir konu olacağını vurguladı.
ABC ALGORİTMASI’NA ULUSLARARASI DERGİDE ÖZEL SAYI
Prof. Dr. Karaboğa, ABC algoritmasının uluslararası akademik görünürlüğünü artırmaya yönelik önemli bir girişim yürüttüklerini belirtti.
Bilimsel özel sayıların sınırlı olduğuna dikkat çeken Karaboğa, bu kapsamda SCI indeksli, Q1 düzeyindeki bir dergiye özel sayı önerisi sunduklarını ifade etti.
Karaboğa, sürecin hakem değerlendirmesinde olduğunu ve çalışmanın tamamlanmasıyla birlikte Türkiye kaynaklı bir bilimsel algoritmanın uluslararası düzeyde özel sayı ile temsil edilmesinin hedeflendiğini kaydetti.
İLKOKUL ÖĞRENCİLERİNİN İLHAM KAYNAĞI OLDU
Balıkesir’de bir ilkokul öğretmeninin kendisine ulaştığını anlatan Karaboğa, öğrencilerin yıl sonu programında kendisini canlandırdığını belirtti.
“Geleceğimiz olan çocuklarımızın ilham alması, kendilerine hedef koyması benim için bulunmaz bir sonuç.” diyen Prof. Dr. Karaboğa, genç araştırmacılara yönelik geliştirdiği yeni konuşma formatında bilimsel üretimde “fayda ilkesinin” temel alınması gerektiğini vurguladı.
Karaboğa, araştırma konularının seçilmesinde stratejik yaklaşımın önemine dikkat çekti.
“BİLİŞSEL YENİDEN YAPILANMA”
NÖROforum kapsamında gerçekleştirilen söyleşide İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Öncesi Arkeolojisi Anabilim Dalı Başkanı ve Göbeklitepe ile Karahantepe Kazıları Başkanı, Taştepeler Projesi Koordinatörü Prof. Dr. Necmi Karul, Neolitik Dönem bulgularının insanın bilişsel dönüşümünü anlamada önemli ipuçları sunduğunu belirtti.
Karul, yerleşik yaşama geçişle birlikte insanın çevreyle, diğer insanlarla ve doğayla kurduğu ilişkinin köklü biçimde değiştiğini ifade ederek, bu dönüşümün yalnızca toplumsal değil, aynı zamanda bilişsel bir yeniden yapılanmayı da yansıttığını söyledi.
Anıtsal yapıların, kolektif karar alma süreçlerini ve ortak zihinsel organizasyonu gösteren erken dönem örnekler olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Karul, bu yapıların insanın düşünme ve birlikte hareket etme kapasitesine dair önemli veriler sunduğunu kaydetti.
ABC ALGORİTMASI NEDİR?
Yapay Arı Kolonisi (ABC) algoritması, doğadaki bal arılarının besin bulma davranışlarından esinlenen, sürü zekasına dayalı bir optimizasyon tekniğidir.
2005 yılında Prof. Dr. Derviş Karaboğa tarafından geliştirilmiştir.
Karmaşık problemlerdeki "en iyi çözümü" bulmak için kullanılır.
ABC algoritması, doğadaki arıların zeki iş bölümünü ve kolektif iletişimini bilgisayar ortamına aktarır.
Algoritmada arılar üç farklı role bölünür;
* Görevli (Çalışan) Arılar: Hafızalarındaki besin kaynaklarının (çözümlerin) etrafında arama yaparlar ve besinin kalitesini diğer arılarla paylaşırlar.
* Gözcü Arılar: Yuvada bekleyip görevli arıların bulduğu besin kaynaklarını değerlendirir ve yüksek kaliteli kaynaklara yönelirler.
* Keşifçi Arılar: Rastgele alanlara uçarak yeni ve keşfedilmemiş besin kaynakları ararlar.
Bu mekanizma sürekli tekrarlanarak, kovanın en verimli besin kaynağına ulaşması gibi, bir problemin en ideal matematiksel sonucu elde edilir.
NEDEN TERCİH EDİLİR?
* Basitlik: Çok az sayıda kontrol parametresi içerir, bu nedenle programlaması ve uygulanması oldukça kolaydır.
* Yüksek Başarı: Popülasyon tabanlı birçok geleneksel algoritmaya göre, küresel optimum (en iyi çözüm) noktasına ulaşmada üstün sonuçlar üretir.
KULLANIM ALANLARI
Yapay zeka ve yöneylem araştırmalarında geniş bir uygulama yelpazesi vardır;
* Karmaşık matematiksel fonksiyonların çözümü
* Veri madenciliğinde kümeleme (clustering) işlemleri
* Yapay sinir ağlarının eğitimi ve optimizasyonu
* Endüstriyel planlama, rota belirleme ve mühendislik tasarımı optimizasyonları…