Maverdi edep kavramını üç katagoride ele alır: 1- Allah’a
karşı haya 2- İnsanlara karşı haya 3- Kişinin kendisiyle ilişkilerinde haya
duygusu ile hareket etmesi…
Allah’a karşı haya, insanın her türlü fuhşuyattan
iffetsizlikten kaçınması ve her an Allah’ın huzurunda olduğunun bilincine varması
ile mümkün olur. İnsanlara karşı haya ise bunun bir uzantısıdır. Yani, kişinin
Allah’ın yarattığı varlıklara karşı saygılı olması, kötü ve çirkin fiillerden
uzak durması, hiçbir canlıya eziyet vermemesi, kötü söz söylemekten
kaçınmasıdır. Kişinin kendine karşı hayası ise iffetini koruması ve günahlardan
kaçınması ile mümkün olur.
Sözlükte utanma çekinme ve edep olarak geçen haya,
Türkçe’deki ar kelimesiyle aynı anlamı taşır. Haya kişinin kendini çirkin
şeylerden korumasına ve davranışlarını kontrol etmesine yardımcı olan bir
kontrol mekanizması gibidir. Hazreti Peygamber, “Haya imandandır” buyurmakta ve
haya ile iman arasındaki bağa dikkati çekmektedir. Çünkü kişi haya duygusu ile
hareket ettiğinde Allahın kendisini gördüğünü bilir ve davranışlarını kontrol
eder. “Şüphesiz ki, Allah sizin üzerinizde her şeyi görüp gözetendir” (nisa 1)
İmanı olmayan insanın haya ve edep ile hareket etmesi beklenemez. Çünkü insan
ancak, bu duygu ile nefsinin isteklerine set çeker ve davranışların
güzelleştirir.
Hazreti Peygamber, şöyle buyurur: “Allah’a karşı
olabildiğince hayalı davranın. Allah’a karşı gerektiği ölçüde hayalı olan
kafasını ve kafasının içindekileri midesini ve midesinin içindekileri kontrol
altına alsın. Ölümü de hatırından hiç çıkarmasın. Ahireti isteyen dünyanın
aldatıcı güzelliklerini bırakır. İşte kim böyle davranırsa o kimse Allah’tan
hakkıyla haya etmiş sayılır”
Haya, insan davranışlarına güzellik katan ve onu bir iyilik
halesinde birleştiren ziynet eşyası gibidir. Bu yönüyle haya insana muhteremlik
kazandırır ve onu dokunulmaz kılar. Edep ve hayanın olmadığı yerde ise, bu
dokunulmazlık kalkar ve kişi her türlü kötülüğe açık hale gelir.
Şair Mehmet Akif bu beyitleri ile ifade eder:
Haya sıyrılmış inmiş
öyle yüzsüzlük ki her yerde
Ne çirkin yüzler örtermiş meğer bir incecik perde
Vefa yok, ahde hürmet hiç emanet lafz_ı bi_Medlül
Yalan raiç hıyanet mültezem her yerde hak meçhül…