Şeker sektörü üzerinde oynanan ‘özelleştirme oyunu‘ Polonya gerçeği ile bir kez daha gözler önüne serildi. Türkiye‘de olduğu gibi şeker fabrikalarının özelleştirilmesinde benzer bir süreci yaşayan Polonya, kamunun elindeki şeker fabrikalarının tamamını pancar üreticisi ile şeker fabrikalarındaki işçilere devretmeye hazırlanıyor. Türkiye ise şeker fabrikalarını ‘bakkal dükkânı‘ satar gibi yüksek parayı veren kişi ve sermaye gruplarına satacak. İki özelleştirme arasında ‘Ne var bunda!‘ deyip geçilemeyecek kadar tehlikeli bir uçurum bulunuyor. Polonya, özelleştirmeyi şeker ve pancarına sahip çıkmak için yaparken, Türkiye bu değerlerini elden çıkarmak için yapıyor.
Polonya‘daki şeker fabrikalarının özelleştirilmesini yerinde incelemek için bu ülkede incelemelerde bulunan Şeker-İş Sendikası, acı bir gerçeği ortaya çıkardı. Polonya, sektöre sahip çıkmak için kılı kırk yaran bir özelleştirme süreci yaşarken, Türkiye ise bir hiç uğruna şeker fabrikalarını elinden çıkaracak.
Fransa ve Almanya‘dan sonra AB‘nin en büyük üçüncü şeker üreticisi olan ve şeker sektöründe özelleştirme deneyimini ilk olarak 1989 yılında yaşayan Polonya, yaptığı bu özelleştirmelerden ciddi bir şekilde ağzı yanmış durumda. Geçmişte yapılan bu özelleştirmelerle, bugünkü 18 şeker fabrikasının 11‘ini 3 farklı Alman yatırımcı gruba satan Polonya‘nın bu süreçte yaşadıkları, Türkiye için önemli bir ders niteliği taşıyor.
Polonya‘da fabrikalar üretici ve işçilerin olacak
Bu özelleştirmelerden ciddi sıkıntı yaşayan Polonya, elinde kalan 7 fabrikanın kesinlikle yabancıya ve özel sektöre satılmaması için 2001 yılında Meclis kararı aldı. Fabrikaların, pancar üreticisine ve fabrikalardaki işçiye satılması şartını da içeren bu karar doğrultusunda özelleştirme sürecini yürüten Polonya Hükümeti, geçtiğimiz Eylül ayında fabrikaların işçiye ve üreticiye devir tarihini açıklamasıyla birlikte sürecin sonuna gelmiş durumda. Özelleştirme sürecinin 10 yıl uzamasının nedeni de, gerekli yatırımları yaptıktan sonra fabrikaları işçi ve üreticiye karlı bir halde devretmek istemesinden kaynaklanıyor.
Türkiye‘deki 25 şeker fabrikanın Türk Şeker çatısı altında toplandığı gibi, Polonya‘daki kamunun elindeki bu 7 şeker fabrikası da Polonya Şeker (Polski Cukier) şirketine ait. Bu şeker fabrikalarına pancar veren 16 bin pancar üreticisi ve fabrikalarda da bin 600 işçi bulunuyor. 2012 Ekim ayında tamamlanması hedeflenen özelleştirme sonrası fabrikaların sahibi tamamen üretici ve işçiler olacak. Bu özelleştirmeyi daha da anlamlı kılan tarafı ise, Polonya devletinin fabrikaların devrini hemen gerçekleştirirken, üretici ve işçilerin aldıkları hisse bedellerini 7 yıl içinde devlete ödeyecek olmaları. Yani Polonyalı pancar üreticisi ve şeker işçisi, bir anlamda fabrikalardan aldıkları kar paylarıyla fabrikaların sahibi olacaklar.
Bu bilgilerden sonra sorulması gereken can alıcı soru şu: Neden? Kapitalizmin kök saldığı, liberal ekonominin bütün sektörlerde uygulandığı bu ülkede, neden kamunun elinde kalan şeker fabrikalarının yabancı yatırımcıya ve sektörün dışındaki kişi/kurumlara satılmaması yönünde devlet kararı var? Bu kararın arkasında milli duyguları yatmıyor. Çünkü diğer bütün sektörlerdeki özelleştirmeler, piyasa ekonomisinin şartları içinde yapıldığı halde "Şekeri vermeyiz" diyorlar. Buradaki katı tutumlarının nedeni de, Avrupa Birliği‘nde ortağı oldukları Alman sermayesinin üretmek için değil de pazar haline getirmek için Polonya‘da yatırım yaptığını görmeleriyle ilgili. Sektörün dışındaki kendi yatırımcılarına da güvenmiyorlar. Tamamen kar amacı ile çalışan özel sektör mantığı ile şeker sektöründe üretimin devamlılığının sağlanamayacağına inanıyorlar. Bunu da tecrübe ederek öğrenmişler.
Polonya geçmişte yaptığı özelleştirmelerden neler kaybetti?
Polonya‘nın geçmişte yaptığı özelleştirmelerden aldığı darbelerin başında kota kaybı geliyor. Ülkenin yıllık tüketimi için 1 milyon 600 bin ton şekere ihtiyacı olduğu halde bunun ancak 1 milyon 405 bin tonunu üretme hakkına sahipler. Geri kalan 195 bin ton şekeri ise ithal etmek zorundalar. Oysa Polonya‘da, aynı Türkiye gibi tam bir pancar ülkesi. Sektör temsilcileri ile yaptığımız görüşmelerde, 11 fabrikayı elinde bulunduran 3 farklı Alman şirketinin, Polonya‘nın sahip olduğu kota hakkını düşürmek için ellerinden gelen her türlü oyunu oynadıkları belirtiliyor. Bu tepkilerini de şu şekilde dile getiriyorlar: "Almanların Polonya‘da çok iyi avukatları, hukukçuları var. Kanunlarımızdaki en ufak açığı bile affetmiyorlar. Ellerinden gelse Almanya‘dan şeker getirebilmek için ürettikleri şekerleri kendileri alacaklar"
"Biz düştük bu hataya, siz düşmeyin"
Polonya Şeker Pancarı Üreticileri Birliği Genel Başkanı Stanislaw Barnas, şeker fabrikalarında özelleştirme sürecini yeniden başlatan Türkiye‘ye önemli uyarılarda bulunarak, "Bizim düştüğümüz hataya siz düşmeyin" dedi. Türkiye‘nin ekonomik olarak bu fabrikaları satmasını gerektirecek bir durumda olmadığını belirten Barnas, "Eğer geçmişte bizim yaptığımız gibi bir satış olursa bundan Türkiye devleti ve milleti çok şey kaybedecektir. Bundan emin olabilirsiniz" diye konuştu. Fabrikaların özelleştirilmesi gerekiyorsa da işçi ve pancar üreticisine verilmesi gerektiğini vurgulayan Barnas, şunları kaydetti: "Polonya olarak biz bu noktaya gelmemek için önemli merhalelerden geçtik. Hükümetle sürekli mücadele ettik ve geçmişte yaptıkları hatayı da anlayarak kamunun elinde kalan fabrikaların pancar üreticisine satılması yönünde önemli bir karar alındı. Türkiye‘de de benzer bir model uygulanmazsa bu fabrikaları alan firmalar uzun vadede üretimden çekilerek fabrikaları kapatma yoluna gideceklerdir. Yerli yabancı hiç fark etmez. Çünkü pazarı kapmak için üretilenden daha ucuza şeker vermek isteyen ülke ve karteller her zaman olacaktır. Alanlar yerli sermaye de olsa kar amacı güdecekleri için zamanla üretmek yerine ithalata yöneleceklerdir".
