Ezan İslam ın önemli şiarlarından (alamet-i farika) olup
önemli mesajlar ihtiva etmekte (içermekte) dir. Cuma günü Hutbe öncesi cami
içinde okunan ezan ise daha başka bir anlam kazanmakta, mesajını
genişletmektedir.
Dışarıda okunan ezanların tekbir, tevhid ve
şehadetlerinin anlam ve mesajlarını yedi makale halinde yazmıştım. Bu yazımda
ise Cuma günü cami içinde okunan ezanın orada başka mesajlar sunduğunu ifade
etmeye çalışacağım.
Önceleri Cuma günü sadece cami içinde bir ezan
okunuyordu. Hz. Osman ın halifeliği zamanında (sanırım nüfus artışı ve
dolayısıyla halkın dalgınlıkla Cuma namazına geç kalırlar endişesiyle) dış
ezana ihtiyaç duyulmuştur. Daha sonraları ise nüfusun daha da artması, geçim
derdinin çoğalması dolayısıyla ezandan önce sala okunmaya ihtiyaç
duyulmuştur(1). İç ezanın dış ezandan farklı üç mesajı daha vardır:
1- İç ezanda yine 4 defa ELLAHÜ EKBER (Allah en büyüktür)
denilmektedir. Bu defa Ey cemaat! Minberdeki hatip en büyük olan Allah ın
öğretilerinden bir tanesini açıklayacak veya duyuracaktır. Onu dikkatle dinleyelim
şeklinde dikkat çekmektedir.
2- EŞHEDÜ En LAİLAHE İLLELLAH cümlesi Şehadet ederim ki
Allahtan başka her şeye hakim olan yoktur; her şeye hâkim olan ancak Allah tır;
dolayısıyla ibadete laik olan da o dur demek oluyor. Öyleyse her şeye hâkim
olan Allah bizim hayatımızın her safhasına da hâkim olduğuna göre ey cemaat
gelin; hayatımızın her safhasıyla ilgili ilahi talimatları anlatan imam-hatibi
dikkatle dinleyelim. Allah bizi yarattığına göre hayatımızda karşımıza çıkacak
meselelerin (problemlerin) hallini de en iyi o bilir. İşte o bilgilerden bir
kısmını bugün anlatacak olan hatibi iyi dinleyelim. Ayrıca İlah kelimesi
sığınak manasına da geldiğine göre müezzin tüm cemaate Allah ın talimatlarına
uygun yaşayın ki o sığınağa kabul edilebilesiniz demiş olmaktadır.
3- EŞHEDÜ ENNE MUHAMMEDEN RASÜLÜLLAH cümlesi de Muhammed
Allah ın elçisidir demektir. Öyleyse Hz. Muhammed Allah ın elçisi olduğuna
göre onun da gerek ferdi (bireysel) ve gerekse içtimai (toplumsal) hayatımızda
karşılaşacağımız dertlerimize çare olacak sözleri vardır. İmam efendi onlardan
da nakiller yapacaktır. Bize düşen onları iyice dinlemektir mesajı var burada.
Müezzin HAYYE ALESSALAH, HAYYE ALELFELAH sözüyle de
İmam-Hatibin meselelerimizle ilgili ilahi (Allah a ait) ve nebevi (Peygambere
ait) öğretileri iyice yerine getirebilmek için Allah ın huzurunda
Peygamberimizin öğrettiği şekilde namaz kılalım ki felaha (kurtuluşa) erelim
demiş oluyor. Ezanı dinlerken bu cümlelerin tekrar edilmeyip yerine Ve lahavle
ve lakuvvete illa billah yani Allah ın yardımı veya takdiri olmadıkça işimizi
çeviremeyeceğimiz gibi ona gücümüz de yetmez dediğimize göre Allah ın
kulluğuna uygun bir vazıyette olmaya devam edelim ve şimdi de hatibin Allah ve
peygamberden yapacağı aktarmalara ve bunların gölgesinde yapacağı açıklamalara
uyalım ki işlerimiz çevrilsin. Sıkıntılarımız huzura, yoksulluğumuz bolluğa,
anarşi asayişe (emniyete) döndürülsün. Temennisinde bulunmuş olduğu gibi
cemaat de aynı temenniyi tekrar etmiş oluyor.
Müezzinin iç ezanı minberin ve dolayısıyla imamın önünde
okumasının manası da: Ey imam! Allah en büyüktür; öyleyse onun öğretilerini
onun büyüklüğüne yaraşır biçimde anlat bize. Allah-ü Teâlâ her şeye hâkim
olduğuna göre dertlerimizin her çeşidine çare olacak ilahi öğretileri; Hz. Muhammed
de Allah ın elçisi olduğuna göre onun sözlerini (hadislerini) ona yaraşır
biçimde açıkla bizlere demek oluyor.
Burada önemli bir hususa dikkatinizi çekmek istiyorum.
Birkaç yıldan beri Cuma günü yapılan vaazlarda dış ezan okunmaya başlayınca
vaaz kesilmektedir. Bununla ezanı tekrar etme sünnetine riayet edilmek
isteniyor. Halbuki ezanı tekrar etmek sünnet, çeşitli konularda cemaatin
aydınlatılması veya ibadetler hakkında bilgilendirilmesi farzdır. Hatta cami
içinde ezana icabet etmek sünnet bile değil menduptur (2). Bu nedenle mendup
veya sünnet uğruna farzın kısa kesilmesi doğru olmaz. Zaten Cuma gününe ait
esas ezan cami içinde okunacak ve cemaat de dinleyecek ve tekrar edebilecektir.
Dolayısıyla dış ezan esnasında vaazlar kesilmeyip devam etmelidir.
(1) TDV.İslam Ansiklopedisi Ezan bahsi
(2) Reddülmuhtar/İbniabidin, Ezan Bahsi