Her anlatı, hikâye, masal, destan, roman ve tiyatro aslında başlı başına bir maceradır. Çünkü bir anlatının kendisi, ister yol notları, gezi yazısı olsun, isterse kurgusal bir metin olsun, yazım süreci, ortaya çıkışı ve okuyucuyla buluşmasıyla başlı başına bir serüven... Çünkü insanın hikâyesi ilgi çeker.
Öte yandan, Binbir Gece Masalları, bunun çerçeve hikâye kompozisyonundan faydalanan Don Kişot, Gülliver in Seyahatleri, Robinson Crouse ve ona ilham veren Hay Bin Yakzan, yolculuğu konu edinen eserlerdir. İlyada, Odissea ve Manas gibi destanlar, Dede Korkut Kitabı ndaki pek çok hikâye, yolculuklarla gelişen metinlerdir. Sönmüş Hayaller ile İki Şehrin Hikâyesi gibi yakın zamanda ortaya çıkan eserler, taşra ve şehirler arasındaki yolculuklarla gelişirken, Suç ve Ceza ile Anna Karenina ise, zihinsel yolculuklardan beslenir sanki. Çünkü yolculuk insanı değiştirir. Değişen insan ilgi odağı olur.
Yola çıkan insan, eğer yaşadıklarına ve gördüklerine karşı duyarsız değilse her yola çıkış onda farklı etkiler uyandırır. Bu yolculuk ister gerçek olsun, isterse zihinsel... Buna kesin gözüyle bakalım...
Başkalarının hikâyesi
Başkalarının hayatını veya hikâyesini merak eden insan da aslında bilerek veya bilmeyerek bir yolculuğa çıkmaktadır. Bunun heyecanı olmasa ne yoldan geleni dinlemek, ne gezi notlarına bakmak, ne de hikâye ve roman okumak insana vazgeçemeyeceği bir zevk verir. Başkasının hayat hikâyesiyle seyahatini dinlerken, aslında kendi dünyamızdan çıkma ve başka dünyalara gitme, seyahat etme arzusu vardır. Ben işte bu farklı olguları paylaşma duygusuna anlatı yolculuğu diyorum, çok da önemli buluyorum. Çünkü insani olan her şey gibi çok boyutlu, ilgi çekici bir yönü var.
Bence her seyahat önce zihinde başlar, bir seyahat zihinde başlamazsa gerçekleşemez, yola çıkılsa da gerçek bir seyahat olmaz. Her gittiği yere evinin ve yaşadığı çevrenin konforunu götüren insan, aslında yolculuğa çıkmamış, kendi hayatını ve alışkanlıklarını gittiği yere taşımıştır. Bunu çok iyi ifade eden bir İngiliz centilmeni tanımı var: Bir centilmen, çölde de yaşasa, her sabah traş olan adamdır... Her sabah traş olan bir İngiliz centilmeni, elbette yerleştiği yerlerde çocuklarına Charles Dickens ve Shakespeare özetleri okutur, kendi eğitim sistemini gittiği yerlere de götürür. Emperyalizm, temelde biraz da budur; gittiği her yeri kendi standartlarına adapte ederek yaşamaktır.
Biz bu gezgin tavrına aykırı unsurları Robinson Crouse adlı romanda net olarak görürüz. Robinson, sığındığı adada kendine sınır çizer, duvar ve takvim yapar; adada ilk rastladığı Cuma yı da kendine köle haline getirir. O yüzden ona İbn Fadlan ve Evliya Çelebi gibi bir seyyah gözüyle bakamayız. Güliver de bu anlamda bir gezgin sayılmaz; kendi ölüçüleriyle gezdiği ülkelerin insanlarını ya dev ya da cüce olarak görür, elbette yanlış değerlendirir. Çünkü dışardan bakar onlara...
Heredot un farklı toplumları tanıyarak bilgi vermek ve tarihe malzeme oluşturmak gibi bir amacı yoktur. Ksenofon un Anabasis / On Binlerin Yolculuğu adlı kitabında olduğu gibi, belli bir amaçla yola çıkmış, kendine verilen misyonu gerçekleştirmek çabasındadır. Sanki paralı askerdir. Marko Polo ise, başkalarını tanımak için değil, Çin e yerleşen Moğolları Papa nın elçisi sıfatıyla, Avrupa da toplanan Haçlı Ordusu ile eş zamanlı olarak İslâm dünyasına saldırtmak için yola çıkmıştır. Bu bakımdan, Napolyon dan sonra İslâm dünyasına araştırma yolculuğuna çıkan arkeoloji uzmanları gibi, bir çeşit casusluk diye nitelenebilecek amaçları vardır. Casusları da gezgin sayamayız elbette.
Seyahat sevdası bir insanın içine düşmeden geziye kalkışması, yola çıkması, aslında sıkıcı bir yorgunluktan başka bir anlam taşımaz. O yüzden, elçilik veya casusluk göreviyle yola çıkanları, başka yerler, farklı dünyalar görmek isteyenlerle İbn Haldun, İbn Arabi gibi tarih ve hakikat aşkıyla yola çıkanlardan ayırmak gerekir. Eğer Mecnun değilse bir insanın Leylâ peşine düşmesini bekleyemezsiniz. Bir insan Ferhat değilse Şirin in aşkıyla dağları delmesi, Kerem değilse Aslı yı görmek için tüm dişlerini çektirmesi elbette düşünülemez. Gerçek seyyah, Evliya Çelebi gibi Peygamberimizi rüyasında "sürç-i lisan" ile de olsa "şefaat" yerine "seyahat" diyebilen insandır. Bir zamanlar çok popüler olan bir şarkı sözü anlatmak istediğimizi güzel ifade ediyor:
"Kapıldım gidiyorum bahtımın rüzgârına,
Ey ufuklar diyorum gurbet akşamlarına."
Bu sözlerdeki duyguyla bir yolculuğa çıkamıyorsanız, bir anlatıya başlayamıyor, bir kitabı okuyamıyorsanız boşuna yorulmayın; kendi dünyanızda kalın daha iyi; rahatınızı hiç bozmayın...
Balığa çıkanların birbirlerine söylediği, "Rastgele!" sözü bu bakımdan anlamlıdır.
Her anlatının üslûbu farklı
Bazı şeyler, Osmanlıların dediği gibi "Zuhûrata tâbidir", buna râzı olmazsanız yollara çıkmayın, başka insanların yazdıklarını da okumayın... Özellikle de sohbet ve seyahatle ilgili anlatı yollarında bu türden zuhûratlar çok önemlidir. Bunları bilmeyen, gittikleri yerlerin şartlarına râzı olmayan tuhaftır...
Elbette büsbütün programsız, tasarısız hiç bir şey olamayacağı gibi gezi de olmaz, bunun anlatısı da söz konusu değildir. Fakat her şeyi belli kalıplara sokmanın da imkânı yoktur.
Tabii kültürün yolları olduğu gibi yolların da kültürü vardır ve sizden önce yapılmış gezilerin notlarını okumak, gezeceğiniz yerler hakkında önceden bilgi sahibi olmanızı mümkün kılar. Böylece hem çok okuyanın, hem de çok gezenin bilgisine sahip olursunuz. Bence iyi gezgin böyle gezebilendir.
Bazen şairlerin, yazarların fantezileri seyyahların maceralarından daha ilgi çekici olabilir. Fransız şairi Arthur Rimbaud, Sarhoş Gemi adlı büyük şiirini denizi görmeden yazmıştır. Mehmet Çınarlı, "Gerçek hayali aştı" derken Necip Fazıl, Çile adlı büyük şiirinde iç dünyasını şöyle ifade eder:
"Boşuna gezmişim yok tabiatta,
İçimdeki kadar iniş ve çıkış."
Dostoyevski nin kahramanlarının çoğu sanki Petesburg sokaklarında değil de ruhlarıyla zihinlerinde bitmez tükenmez soyut bir yolculuk yaparlar. Gogol ise, Ölü Canlar daki roman kahramanı Çiçikov la Rusya yı dolaştıktan sonra, "Ne kadar hüzünlü benim ülkem!" der.
Her yolculukta biraz böyle bir hüzün var sanki... Buna Cennet ten mahrum olma hüznü de diyebiliriz. İnsanoğlu sanki bu hüznü dünya hayatı boyunca yaşar; her yerde biraz da bu hüzün var...
Anlatı yolculukları, biraz insanın kendi hikâyesi, biraz başkalarının ve farklı diyarların hikâyesiyle zenginleşiyor. Şehirli olmak, biraz da hikâyesi olmak demektir. Anlatacak hiçbir hikâyeniz yoksa, aslında hayatınızın da bir manası yok demektir. Bunda üslup da önemli tabii.
Kutsal kitaplar insanlara bir şey anlatarak öğüt verirken, kendinden önceki insanların ve peygamberlerin hayatına dair önemli olayları hikâye ediyor. Bu hikâye ediş tarzı Kur an da Tevrat ve İncil dekinden oldukça zengin bir çeşitliliğe sahip. Önceki kutsal kitaplar kıssa anlatımını kronolojik olarak sürdürürken, Kur an, anlatı konusunda uzman bilinen insanların adlandıramadığı kadar çok ve çeşitli yöntemleri kullanır. Bazen anlattığı hikâyeye ortasından başlar, bazen geri dönüşlerle bazen de panoromik bir bakışla kısa fragmanlarla mesajını verir. O yüzden de Kur an dan önce yazılmış dini kitaplarla Kur an dan sonra yazılanlar çok farklı.
İnsanın hikâyesi anlatı yolculuklarını ilginç kıldığı kadar, anlatıcının üslûbu da bunu ilgi çekici veya katlanılmaz hâle getirebilir. Burada da konu kadar konuyu uygun yöntem önemli.