17. yüzyıldan itibaren formülü kaybolan İznik çinileri, son yıllarda yapılan çalışmalarla 400 yıllık uykusundan uyanarak yeniden hayat buluyor.Yoğun çalışmalarla formülü bulunan İznik çinileri, dünyanın dört bir tarafındaki camiler ve tarihi yapıları süslüyor.
Türk çini sanatının zirve noktası olarak gösterilen İznik çinileri, İznik Yeşil Camii minaresinde, Bursa Yeşil Cami ve Türbesi‘nde, Bursa Muradiye Camii‘nde, Edirne Muradiye Camii‘nde, İstanbul Mahmut Paşa Türbesi‘nde, Çinilik Köşk‘te ve Edirne‘de Şah Melik Paşa Camileri‘nde görülüyor. İngiltere Kraliçesi 2. Elizabeth‘in Mayıs 2008 tarihinde ziyaret ettiği ve hayran kaldığı Bursa Yeşil Camii ve külliyesinin çini süslemeleri de çininin ulaştığı son nokta olarak kabul ediliyor.
Mozaik veya sırlı boya tekniği ile üretilen çiniler, lacivert, mavi, turkuaz, siyah, sarı gibi renkler ve rumi, kufi yazı, geometrik şekiller ve bitkisel kökenli stilize edilmiş motiflerle üretiliyor. İznik‘te 15. yüzyılın ilk senelerinde başlayan çinicilik, çok kısa zamanda büyük gelişme gösterdiğinden şehre "Çinili İznik" adı verilirken, burada üretilen çinilere de "İznik Çinisi" deniyor. 17. yüzyılda İznik‘e gelen Süleyman Çelebi, seyahatnamesinde şehrin dokuz mahallesinde halkın çini ve çanak çömlek imal ederek geçimini sağladığını ve İznik‘de 340 adet çini fırınının bulunduğunu anlatıyor.
Çiniler, yeşil türbe‘lerde kullanılıyor
İznik‘te çıkan bir yangın sırasında çini üretim alanlarının zarar görmesi nedeniyle çininin kalitesinde görülen azalma, çini faaliyetlerinin azalmasıyla iyice belirginleşti. Renklerde solmalar ve başta kırmızı renk olmak üzere bazı renklerin kaybolması, İznik çinisinin yavaş yavaş yok olmasına neden oldu. Mimari faaliyetlerin de azalmasıyla 1716 yılında İznik‘te çini faaliyeti tamamen duruyor. Arkasında hiçbir bilgi ve belge bırakmadan tamamen yok olan İznik çini sanatı, geleneksel yöntemlerle aslına uygun olarak yeniden yaşama kazandırılıyor. Geleneksel İznik çini sanatıyla ilgili bilgileri gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla kurulan İznik Eğitim ve Öğretim Vakfı, 1993 yılından bu yana İznik çinisinin formülünü bulmaya çalışıyordu. Vakfın, yaptığı çalışmalarla formülü yeniden bulduğunu belirten İznik Eğitim ve Öğretim Vakfı Atölye Müdürü Yasemin Koç, İznik çini sanatının 400 sene aradan sonra yeniden üretildiğini söyledi. Çininin yeniden üretilmesiyle kalmayıp dünyanın dört bir tarafından ünlü yapıları süslemeye başladığını vurgulayan Koç, ürettikleri çinilerin Yeşil Türbe‘nin restorasyonunda da kullanıldığını dile getirdi.