Zevce, eş ve karı

Dilbilimciler "karı" kelimesinin "karın" kelimesinden türediği görüşündedir. Çünkü insan ve hayvanlarda gövdenin kaburga kenarlarından kasıklara kadar olan ön bölgesine ad olan karın rahmi de içerir. Bundan dolayı Türkçe'de çocuğun doğumundan önceki dönem için "ana karnında iken" tabiri kullanılır. Kök itibariyle Sümerce "agarin"den veya Bulgarca "korem"den de geldiği söylense de anlamda pek değişiklik yapmıyor bu. Dolayısıyla karı, evlenmiş ve rahmini çoğalmaya veya üremeye açmış olan kişinin örf ve hukuktaki karşılığıdır.

Eski Türklerden beri yaşayan bu kavram, İslam sonrasında anlam değiştirmese de kelime değiştirdi. İslam sonrasında karı "zevce"ye; karılık "zevcelik"e çevrildi. Böylece avam dilindeki hafife alma, hatta hakaret içerdiği kabul edilen kavram yenisiyle değiştirilmiş oldu. Modern dünyaya açıldıktan ve öncelikle kanun önünde eşitlik anlayışı yerleştikten sonra zevce yerine "eş" geldi. Buna rağmen karısına "eşçiğim" diyen koca ne görüldü ne duyuldu. Ne kadar modern, eşitlikçi, feminist, olsa da kocasına "eşçiğim" diyen bir kadının da görülmemesi ve duyulmaması gibi. Bu tür ifadelere ancak tanıştırmalarda yani takdimlerde görebilirsiniz. Demek ki 'eş'liğin duygusal tonu yok ve bu durum sevimsiz bir pozisyon. Demek ki kişilerin birbirine yakınlığı aslında onların uzaklığı ile ilgili bir husustur. Uzaklık, yani ki farklılık. Dişilik ve erkeklik. Karı ve kocalık. Medeni kanunda yer aldığı şekliyle karı ve kocanın yerini tutması işin teklif edilen eşler kavramının kökeni Batı'ya, Batı'daki eşitlikçi feminist anlayışa dayanıyor. Ama bu kavram görüldüğü gibi eşleri eşit kılamıyor; karıcığım ve kocacığımın yeri eşçiğim ile doldurulamıyor. Buradan hareketle zevceciğim, zevççiğim dolduruyor mu sanki diyebilirsiniz. Elbette bu kelimeler de karşılamıyor "karıcığım" ve "kocacığım"daki anlam derinliğini, sıcaklığını ve duygusal tonu. Biz, bunu iddia etmiyoruz; sadece zevce kelimesinin karılığa bir seviye getirdiğini, resmiyet kazandırdığını ve avam kültüründen gelen kabalığı ortadan kaldırdığını söylüyoruz.

Bir de lügate bakalım, ne diyor bakalım bizim kara kaplı kitap?

"Bir erkeğin evlenmiş olduğu kadın, refika." Refika, yani hayat veya hayat yolunun arkadaşı. Zor zamanlarda birbirine arka çıkan insanların durumu.

"Ecdadımız önce refik sonra tarik" derken karı kocanın birbirleri için ne anlama geldiğini de söylemiş oluyor böylece.

Ailenin oluşması, ana-baba olabilmek ve yuva için "karı" ve "koca" lazım. Eş değil. Eşimizi yarışmalarda seçeriz, böylece eşleşiriz. Yani ki eşleşme sayısal, maddesel bir şeydir ve en önemlisi farklı cinsliliği gerektirmez. Bundan dolayı Batı'da aynı cinsten olanlar eşleşebiliyor ama karı-koca olamıyor.

Modern dünya, insanları sayısal bir malzeme olarak baktığı, herkese bir numara verdiği için onların eşleşmesi yolunu da aşmış oldu. Eskiden evlilik işlemin adı izdivaç idi. Nitekim Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın ünlü romanının adı Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç'tır. Evlilik teklifinin ifadesi de "izdivacınıza veya dest-i izdivacınıza talibim" şeklinde idi. Evlenenler için zevç ve zevce tabiri kullanılırdı.

Kültürün taşıyıcısı olarak dil, karı-koca kavramlarıyla ilgili olay ve olgulara yer verirken, "karı" kelimesi bundan daha çok olumsuz etkilenmiş. Çünkü "koca" kelimesinin anlam alanı karı kelimesinin anlam alanına göre daha sorunsuz.

Zihniyetin değiştiğini ve modern bir şekil aldığını gösteren en önemli ifadelerden biridir resmi yazılı metinlerden karım, zevcem, kocam sözlerinin atılması. Oysaki karı-koca olmak gelenekte öncelikle gerdeğe girmenin adıdır. Anadolu'da evlenilmeden karı koca olunmaz ve bu makam, nikâhsız ilişkiler için kullanılmaz.

Her ev, yuva değildir. Ocak, hayatiyetin kaynağı ve ispatı olarak "ev"i gösterir ama "yuva"yı göstermez. Barınak olarak nice evler vardır ki orası daha yuva olmamıştır, çünkü orada aile yoktur, yani karı ve koca.

Batı kültüründen geçen ve arabalara da marka olan partner, ne eştir ne yoldaştır. O sırada ikili olmayı sağlayan bir araçtır o. Ve Batılı anlayış kadının "karılık"ını elinden almış ve onu sadece sayısal bir kategori olan partner durumuna getirmiştir. Olayın özeti budur.