Türçe sözlük meselesi ve Yaşar Çağbayırın’ın kitapları

Türkçe bilim dili değildir, yakın zamanda da bilim dili olacağa benzemez!" diyerek cehaletini ortaya koyan ve yabancı dille eğitimi savunan eski YÖK Başkanı Kemal Gürüz'ün sözde Atatürkçü, ama özde gönüllü sömürge aydını tavrı, aslında bu ülkenin pek çok insanında var. Dünyanın her yerinde ülkesini seven her aydın, dili ve kültürünün zenginliğiyle iftihar ederken, bizdeki esersiz profesörler ikisinin de yetersizliğini savunarak kendi cehaletlerini mazur göstermeye çalışırlar. Bütün bunlara, bu sahte aydınlara karşı, ben de Tarık Buğra gibi düşünüyor, dilimizin altın çağını yaşadığına inanıyorum. Çünkü hiçbir dönemin şair ve yazarları dilimizin imkânlarını bugünkü kadar tanıyamazdı.

Bu konuda unutamadığım ve herkesin bilmesinde fayda gördüğüm bir hatıra nakletmek istiyorum. Türkçe tutkunlarından biri olan şair ve titiz araştırmacı Orhan Şaik Gökyay, Mimar Sinan Üniversitesi'nde Mehmet Âkif'in 50. ölüm yıl dönümü için düzenlenen, benim de katıldığım bir programda, Safahat'ın dil zenginliğine dikkati çektikten sonra şöyle söylemişti: "Bir dili öğrenmenin sonu yoktur, insanoğlu her yaşta ana dilini geliştirebilir. Ben 70 yıldır bundan hiç bıkmadım, anne-baba öğretmen-öğrenci, dost-arkadaş, kimden ne duydumsa Âkif'in yaptığı gibi söz dağarcığıma ekledim."

Mehmet Âkif gibi Yahya Kemal ve Ömer Seyfeddin de İstanbul Türkçesini bütün zenginliğiyle ifade ederken, her kesimden insanın duygu ve düşüncelerine tercüman olur, onların hayatını ve konuşmalarını gözleyerek eserlerinde ifade ederler. Bugün bunlarla benzer bir perspektiften hayata bakan ve aynı sorumlulukla yazıya döken sanatçılarımızla gazetecimizin olmadığı muhakkak. Bunun en önemli sebebi, kendi klasikleriyle halkına yabancı olarak yetiştirilen aydınlarımız ve yöneticilerdir.

Dilimizin dünya dili olması

Televizyon programlarından birinde, ilk kültür bakanımız olan Talat Sait Halman'a şöyle bir soru soruldu: "Dilimizin en zengin sözlüğünde kaç bin kelime var?" O da hiç tereddüt etmeden, Türk Dil Kurumu'nun yayınladığı Türkçe Sözlük'ün son baskısında 100 bin kelime olduğunu ifade etti. Ardından da 500 bin kelimelik yabancı dillere ait sözlükler üzerinde durarak hayranlığını belirtti.

Doğrusu, edebiyatımızı ve kültürümüzü ABD'de yıllarca tanıtmaya çalışan ve bu konuda uzmanlığıyla tanınan bir aydının Hüseyin Kazım Kadri tarafından 1928 yılında yayınlanan 125 bin kelimelik Büyük Türk Lugati'nden habersiz olmasını mazur ve makul bulamadığımı ifade etmeliyim.

Ayrıca, o günlerde Divan-ı Lugati't Türk ile Büyük Türk Lügati'nden sonra dilimizin üçüncü büyük sözlüğü olan Ötüken Türkçe Sözlük yayınlanmıştı. Talat S. Halman bundan da haberdar değildi. Halbuki pek çok gazete ve dergide bu sözlük hakkında birbiri ardından yazılar yayınlanmaya ve 246 bin kelimeyi derlediği için büyük takdir toplamaya başlamıştı.

Cemil Meriç, kamusu olmayan bilginin namusu olmadığı yönünde haklı bir görüş ortaya koyarak kültür hayatı için sözlük ve ansiklopedinin önemine dikkati çekti. Dilimizin Büyük Türk Lügati'nden bu yana yeterli bir sözlüğe kavuşturulmaması yüzünden ciddi sıkıntı yaşanıyor, herkes de bundan rahatsızlık duyuyordu. Yıllarca önce ben de Kubbealtı Akademisi'nin Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş yönetiminde başladığı lügat çalışmasına katılarak altı ay kadar fiş hazırlamıştım.

Bu arada, Paris'te leksikoloji tahsili yaptığı söylenen ve bilmediği dillerle çok farklı bilim dallarında bile sözlük hazırlayabilen Pars Tuğlacı'nın Okyanus Türkçe Sözlük'ü ile D. Mehmet Doğan'ın Büyük Türkçe Sözlük'ü yayınlandı. Bunlardan ikincisi oldukça beğenildi ve pek çok uzmanın katkısıyla hazırlanan TDK'nın Türkçe Sözlük'ünden önce 100 bin kelimeye ulaşmış oldu. Dostum D. Mehmet Doğan'ın dil tutkusuyla 30 yıllık emeği, pek çok dostunun katkısıyla geliştirildi.

Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş'ın ölümünden sonra İlhan Ayverdi yıllarca süren bir gayretle ve Kubbealtı Akademisi mensuplarının yardımıyla fişleri düzenledi, örnekli bir sözlük halinde üç cilt olarak yayınladı. Pars Tuğlacı ile D. Mehmet Doğan'ın sözlüğünden sonra en geniş Misalli Türkçe Lügat yayınlandı, ama bundaki Türkçe kelime sınırlıydı; asıl yapılması gereken yapılamamıştı.

Orta Asya'daki kardeş toplumlarla aramızdaki ortak değerlerin gün yüzüne çıkarılabilmesi, tarihi ve kültürel zenginliğin paylaşılabilmesi için, yıllardır süren kopukluğun aşılarak Türkçenin kendi kökleri üzerinde geliştirilmesi, dilimizin geleceği açısından da son derece önemlidir.

Türk aydın ve sanatçılarının bu ülkeye yapacakları en önemli hizmet, dilimizin gelişmesini ortaya koyacak bilim ve sanat eserleri ortaya koyabilmektir. Dilimizi ve kültürümüzü gelişmiş ülkeler seviyesine çıkararak, dünya çapında eser vermeye çalışan insanların, kendi dilimizin imkânlarını bilmesi ve her fırsatta öğrenmek istemesi kadar önemli ve vazgeçilmez bir gayretleri olamaz.

Yalnız Türkiye'de yaşayan insanların farklı diyalektlerinin değil, Asya nüfusunun önemli bir kısmını meydana getiren ve dünyada önemli bir güç olacağından kaygı duyulan Türk dünyasının aralarında kendi dilleriyle anlaşabilmesi, Türkçe'nin dünya dili haline gelebilmesinin ilk adımıdır. Dilimizin dünya dili haline getirilerek gelişmesinin iki yolu vardır: Birincisi zenginliği ortaya koyan sözlüklerle gramer kitaplarının hazırlanması, ikincisi de Hz. Âdem'e verilen "esma bilgisi" ile insanlığın ruhunu kurtaracak ve yaratılış hikmetini anlayabilecek nitelikte eserler verme çabasıdır.

Ötüken Türkçe sözlük

Bütün yayınların bir tarafıyla takdir edilmesine rağmen bir tarafıyla çok önemli bir hususu ihmal ettiklerini görüyorduk: Zamanla geliştirmek... TDK'nın metoduyla hareket ederek, bir bakıma Büyük Türk Lügati'ni önce kısaltmak, sonra da geliştirmeye çalışmak demektir... Bu metot da elbette dilimizin en zengin sözlüğünü yapmamızı önlüyor, çok zengin olduğu ifade edilen dilimizin söz dağarcığını tam ifade edemiyordu. Bunu telâfi için masamızda en az üç sözlük daha bulundurmak zorunda kalıyorduk: Osmanlıca Lügat, Yabancı Kelimeler Sözlüğü ve bir yabancı dili sözlüğü...

Halbuki, 125 bin kelimelik olduğu söylenen Büyük Türk Lügati'nden faydalanarak hazırlanan bu sözlüklerin dünyadaki sözlük hazırlama metotlarının tersiyle hazırlanmaları sıkıntının asıl sebebiydi. Bütün dünyada ve dünya bilim mirasını toplayan batılı ülkelerde yapılan şudur: Elde bulunan en geniş sözlük komisyonlar kurularak genişletilir ve o dili öğrenmek isteyen insanların hizmetine sunulur. Burada politik tavır sergilenmeden.

Bizde bu tutumun tersi izlenmiş, TDK, Hüseyin Kazım Kadri tarafından 1928 yılında yayına hazırlanan Büyük Türk Lügati'ni İsmet Paşa'nın emri ve Sovyetler'in içişlerine karışmamak bahanesiyle 35 bin kelimeye düşürerek Türkçe Sözlük oluşturmuştur. Bu, tam bir kültürel soykırımdır.

İlk defa Yaşar Çağbayır tarafından hazırlanan beş cilt ve 5740 sayfalık Ötüken Türkçe Sözlük'te 246 bin kelime ve deyim toplanarak bu yanlışlardan kurtulmaya çalışıldığını görüyoruz. 37 yıl boyunca bu kitaba emek vererek hayatını bir işe adarken, D. Mehmet Doğan'ın Büyük Türkçe Sözlük'üne yardımcı olan Yaşar Çağbayır, dil ve kültür adamları arasında imrenilecek, alnı öpülecek bir işi hiçbir kurumun ekonomik desteği olmadan başarmıştır. Kendisini devletin ödüllendirmesi gerekir.

Yaşar Çağbayır, dilimizin Orhun Yazıtları'ndan bu yana Batı Türkçesinin bilinen bütün dönemlerini ele alıyor. Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı ve Türkiye Türkçesi dönemleriyle Anadolu ağızlarını içine alan bir sözlük yapmaya çalışmakla, Cumhuriyet döneminde dil ve sözlük konusunda yapılan yanlışlardan da kendini kurtarmayı başarmıştır. Bu da akademisyenlere örnek olmalı.

Emekli öğretmen olan Yaşar Çağbayır, Ötüken Türkçe Sözlük'ün önsözünde, sık sık bu sözlüğün akademik olmadığını ifade ederek başkalarının eleştirilerinden eserini korumaya çalışıyor. Buna hiç gerek yok. Akademisyenlere örnek olan eser bin yıllık sözlük tarihimizde üçüncü olmuştur...

Türkçe'nin dünya dili olmasını önemseyen aydınlarımızın bundan sonra yapması gereken, bu türden çalışmalara önem verip sahip çıkarak gelişmesine katkıda bulunmak ve öteki lehçelerdeki kelimeleri de kapsayan çok geniş bir sözlüğün hazırlanmasını teşvik etmektir.

Türk dünyası bilim adamlarının oluşturacağı komisyonlarla dilbilim alanındaki dikkate değer çalışmaların bir araya gelmesi, kısa sürede 500 bin kelimelik Türkçe sözlük hazırlanması artık hayal olmaktan çıkmıştır. Dilimize ve kültürümüze yapılacak bu türden bilim hizmeti yanında, Türk dünyası yazarlarının da hem bizi hem de insanlığın tümünü ilgilendiren eserler vermesi de önemlidir. Bir dil kullanılabildiği ölçüde bir dünya dilidir. Öteki türlü ancak gülünç bir hamaset sergilenebilir.

Yaşar Çağbayır'ın öteki kitapları

D. Mehmet Doğan'ın sözlük çalışmalarına katkısıyla ismen tanıdığım ve sonra da TDV'dan yayınlanan Kutadgu Bilig kitabıyla takdir ettiğim Yaşar Çağbayır'ın bu yıl birbiri ardından başka kitapları da çıktı: Yine TDV'dan 8. baskısı yayınlanan İstiklâl Marşı'nın Tahlili, Edib Ahmed'in klasikleşen eseri Günümüz Diliyle Atebetü'l Hakayık / Gerçeklerin Eşiği ile yine Ötüken'den yayınlanan Bayrak Mücadelemiz ve İstiklâl Marşı adlı 511 sayfalık kitabı...

Gramercilerin çoğu gibi sıkı bir ahlâkçı olan ve gençliğe yol göstermeyi öğretmenlik kadar araştırmacılığıyla da benimseyen Yaşar Çağbayır'ın daha önce üzerinde duramadığım başka bir kitabı da bu yıl yayınlandı: Denizli'nin Serinhisar ilçesinin Yukarı Karaçay / Karapınar köyü ağzı ile ilgili sözlüğü de inanılmaz bir sabrın ve köklerine bağlılığın çok ilgi çekici bir örneği olarak takdire değer. Orta boy 558 sayfa tutan bu sözlüğün pek çok akademisyeni ve araştırmacıyı hayran bırakacak bir titizlikle hazırlandığını görmek, doğrusu kültürümüzün geleceği açısından gerçekten umut verici.

Edebiyat Lisesi'nden emekli olduğu Söke ilgili bir kitabı yanında bu ilçede yayınlanan bir gazetede köşe yazıları da yazan Çağbayır'ın öğretmenlik yıllarından beri üzerinde durduğu Âkif'le ilgili çalışmaları da dikkati çekmektedir. Gerek öğretmenliği ve gerekse araştırma yazarlığıyla ilgili aldığı ödüllere, sözlük çalışmalarıyla yenileri eklendi ve bunların sayıları 10'a ulaştı. Biz de gönülden tebrik ediyor ve sağlıklı uzun ömürlerle başarılı çalışmalara imza atmasını temenni ediyoruz...