Seyahat kültürümüz var mı bizim?

Gelişen teknoloji ile birlikte kısalan mesafeler seyahat engelini de ortadan kaldırdı. Çok kısa bir süre de dünyanın farklı yerleşim yerlerine ulaşmak artık eskisi kadar meşakatli bir iş değil. Dünyanın her yerine turistik amaçlı tur düzenleyen firmaların haricinde, sırt çantanızla da dünyayı dolaşmanız içten bile değil. Dünyayı dolaşmak fantezi olmaktan çıktı çıkmasına ama Türk insanı olarak maalesef seyahat denilince aklımıza, hep aynı şeyler geliyor.

Bunu söylemekte beis görmüyorum maalesef seyahat kültürümüz yok. Gittiğimiz gördüğümüz yerleri başkalarına aktarmak, izlenimlerimiz paylaşmak, sosyolojik, tarihsel, kültürel ve ideolojik anlamda, belirlemeler yapmanın çok uzağındayız. Uzağında olmak bir yana yanından bile geçmiyoruz. Seyahat, üç aşağı beş yukarı büyük çoğunluğumuzda aynı çağrışımları uyandırıyor.

Seydi Ali Reis "Mir'at-ül Memalik" (Ülkelerin Aynası) adlı eserini 1557 yılında İstanbul'da tamamlamıştı. Gezi ve seyahat anıları üzerine yazılan bu ilk eserimizin üzerinden yüzyıllar geçti. İlkleri seven bir toplumuz ama ilk olmanın dışında en iyisi olmak gibi bir isteğimiz yok. Seydi Ali Reis'in doğu seyahatinden aktardığı izlenimleri bugün için taptaze. Neden taze çünkü ben daha iyisiyle karşılaşmadım ve aşıldığını da düşünmüyorum.

Bırakın gezdiği yerleri kritiğini yapacak insanları, oturduğu muhitin tarihsel ve kültürel dokusundan bihaber bir çoğunluğuz. Yaşadığımız yerleri dahi tanımıyoruz ki dünyayı tanıyalım. Rahmetli babanem ve dedem İzmir'den İstanbul'a ilk geldiklerinde Kariye Müzesi'nin yakınlarını tercih etmişler oturmak için. Haliyle rahmetli babamın gençliği Kariye sokaklarında ve Avrupa'nın Metropollerinde geçti. Kariye'nin tarihini çok küçükken öğrendim. Ve bir de baktım ki sadece Kariye mi neler yok ki İstanbul'da, Türkiye'de, Anadolu'da...

Aslında seyahat kültürü üzerine hafife alınmayacak bir geçmişimiz var. Seydi Ali Reis bu alanda çok önemli bir kilometre taşı. O yılların çetin şartlarında çıktığı doğu seyahatini ayrıntılı bir biçimde aktarıyor. Ali Reis'in Evliya Çelebi'ye ilham kaynağı olduğunu da söyleyebiliriz. Evliya Çelebi'nin "Seyahatnamesi" de bu türün en bilinen örneklerindendir.

Divan edebiyatında da bunun örneklerine rastlamak mümkün. Piri Reis'in "Kitab-ı Bahriye'si edebiyatımızın en önemli seyahatnamelerindendir. Bu seyahatnamenin bir kısmı ne yazık ki yurt dışındaki kütüphanelerde bulunuyor. Oysa Kitab-ı Bahriye, bizim için değeri ölçülemeyecek bir eser. Bu eserin örneklerinin çoğaltılması gerekirken, aslına dahi sahip çıkamıyoruz. Hem yenilerini yazmıyoruz, hem de orjinaline sahip çıkmıyoruz. Bundan daha ötesi var mı?

Seyahat kültürü Osmanlı'da vardı. En azından farklı coğrafyalara seyahat yapanların, izlenimlerini aktarmak gibi bir dertleri vardı, ve bu edebi alanda başlı başına bir türdü. Yurt dışına görev yapan sefaretlerimiz de boş durmuyorlardı. Görev yaptıkları ülkelerde yaşadıklarını, anılarını neşrediyorlardı. Bunlara da sefaretname adı verilmişti. Bunların arasında da Yirmisekiz Mehmet Çelebi en meşhurlarındandır. Paris'te Osmanlı Sefiri (Büyükelçi) olarak görev yapan Çelebi, Fransa'da edindiği izlenimleri "Paris Sefaretnamesi" adlı eserinde aktarmıştı. Eser Avrupa'da da büyük ilgi uyandırmıştı. İlk Osmanlı sefareti de olan Çelebi'nin Sefaretnamesi, ilk örneklerdendir.

Günümüzden yüzyıllar önce yazılan bu eserlerin, taklitleri bile yok. Avrupa'da seyahat yazarlarının örgütleri dernekleri var, bizde ise durum baş aşağı. Böyle köklü bir geçmişe sahip olmamıza rağmen bu alanlarda kayda değer eserlerimizin sayısı fazla değil.

Gezmek deyince sokaklara dökülen, ucuz seyahat için üstünü başını yırtan, sahillere, derelere tepelere akın eden halkımız, bu alanda kültürel bir havza oluşturmanın çok gerisinde. Seyahat denilince herkesin kanı kaynıyor ama sadece bu kadar işte.

Evliya Çelebi'nin "Seyahat ya Rasullalah" deyişi geliyor aklıma. Çelebi bir gün rüyasında peygamber efendimizi görür. Peygamber Efendimizin elini öperken heyecanlanarak "Şefaat ya Resulallah" diyeceğine "Seyahat ya Resulallah" der. Ve peygamber tarafından seyahatle müjdelenir. Çelebi bu rüyadan sonra uzunca bir seyahate çıkar.

İnşallah ben de bir gün uzunca bir süre dünyayı dolaşma imkanı bulursam, emin olun bunu sizlerle paylaşacağım. E ne diyelim o zaman önce şefaat sonra seyahat ya Resulallah.