Said Halim Paşa’nın hayatı ve eserleri 2

Said Halim Paşa gerçek bir entelektüel, gerçek bir mütefekkirdir. Arapça, Farsça, İngilizce ve Fransızca dillerini bilir. Bunun yanı sıra onun mütefekkir yönünü gösteren asıl hususu ise Fransızca olarak kaleme aldığı ve hepsi derin birer tefekkürün eseri olan sekiz eseridir. Bunlar hacmen küçük olup uzun makalelerden müteşekkil olmasına rağmen muhteva açısından çok geniş mânâlar taşıyan eserlerdir.

Bu noktada Eşref Edib Bey'in Said Halim Paşa'nın bir Ermeni tarafından şehid edilmesinin akabinde 16 Ocak 1922'de yazdığı bir yazıda "Onun bütün eserlerinde, devletin Müslümanlıktan nasıl uzaklaştığı, uzaklaştıkça da nasıl felaketten felakete düştüğü, gözle görülecek kadar açık bir şekilde ortaya konmuştur" tespitinde bütünüyle haklıdır. Yine bu minvalde "Cemiyet buhranımızı" onun kadar yüksek ve derin gören, onun kadar ciddi ve esaslı olarak ortaya koyup teşhir eden hiçbir fikir adamımız görülmedi." şeklindeki ifadeleri mübalağa değil, tamamıyla hakkı teslimden ibarettir.

Sırat-ı Müstakim- Sebilürreşad mecmualarının sahibi ve yazarı Eşref Edib'in yerinde tesbitleri bunlarla da sınırlı değildir. Nitekim bu manada olmak üzere onun şahsiyeti ve fikir dünyasına dair şu cümlelerde yine hakkı teslimden ibaret ifadelerdir:

"Said Halim Paşa'nın mütefekkir şahsiyeti, siyasi şahsiyetine nisbetle daha mühimdir. Zaten merhumun en büyük vasfı "düşünen kafa" olmasıydı...

"... Merhum hiçbir zaman başkasının kafasıyla düşünmezdi. Fikirlerinin isabetli olduğundan son derecede emin idi...

"Hayatının büyük kısmını Avrupa'da geçirmiş, Batı medeniyeti denilen bugünkü medeniyeti, içinden ve gerçekten görmüş, onunla yakın temasta bulunmuş olmak dolayısıyla, Şark müesseselerini Garp müesseseleri ile mukayese edebilme kudretini tam olarak elde etmişti. Bu sebeple de, Batı medeniyeti yüzünden İslâm âleminin uğradığı zararları, açılan rahneleri gereği gibi keşfedip anlamıştı..."

Said Halim Paşa'nın yukarıda bahsi geçen eserlerine gelince, bunları yayın sırasına göre şöyle sıralayabiliriz:

"Meşrutiyet" adlı ilk eseri I911'de yayımlanır, "Taklidçiliğimiz" 1910'da, "Fikri Buhranımız" 1917'de, "Cemiyet Buhranımız" 1916'da, "Taassup" 1917'de, "İslâm Dünyası Neden Geri kaldı" 1917 yılında, "İslâmlaşmak"  1918'de, "İslâm Devletinin Siyasi Yapısı" 1918'de neşredilir.*

Said Halim Paşa'nın bu kitapçıklarından ilk yedisi 1919'da "Buhranlarımız" adıyla basılmış, daha önce tek tek olarak Sebilürreşad mecmuasında yayımlanmış yedi kitaptan oluşmuştur.

Millî Şairimiz Mehmed Âkif, Prens Said Halim Paşa'nın Fransızca yazdığı "İslâmlaşmak" eserini Türkçeye tercüme ederek Sebilürreşad'da neşreder. Eserin sahifesi az olmakla beraber ortaya koyduğu fikirler çok mühimdir. Üstad Âkif, özenerek bu eseri Türkçeye çevirmiştir.

Bu eser hakkında ayrıca bir makale yazmıştır:

"Yüzlerce sahifeyi bihakkın işgal edecek kadar vâsî bir mevzuun kemâl-i maharetle otuz sahifeye sığdırılmış olduğu bu telif-i muazzamda mevki tutan mebâhis-i azimeyi telhis kabil olamayacağı teslim olunur. "Son senelerde bir nazîrini göremediğimiz bu eserleriyle Said Halim Paşa İslâm mütefekkirlerinin enzar-ı tedkik ve tetebbuuna gayet mühim bir çok hakâik arz etmiş oluyorlar." ( Sebilürreşad, S. 404, s. 132).

Yine yukarıda değindiğimiz üzere, Paşa eserlerini Fransızca yazar ve evvelâ Fransızca neşrolunur, ondan sonra Türkçeye tercüme edilirdi. Güstav Le Bon, Paşa ile görüştüğü zaman onun orijinal fikirlerinin hayranı ve takdirkârı olduğunu meclislerinde hazır bulunan Doktor Behçet Bey şöyle anlatır:

Güstav Le Bon, İslâm prensiplerine büyük kıymet veren bir âlimdir. Bir gün Paris'te Paşa ile musahabelerinde şöyle demiş:

"- Bana öyle geliyor ki Müslümanlara iki sene Şeyhülislâmlık yapsam bütün İslâm âlemini uyandırır, bütün İslâm prensiplerini canlandırırım. Elinizdeki nimet büyüktür. Fakat kadrini bilmek lâzım."

Said Halim Paşa, Güstav Le Bon'un bu sözünü Üstad'a hikâye ettiği zaman Üstad Mehmed Âkif derinden bir nefes almış, gözlerini mâzinin derinliklerine dikmişti.

Yine Eşref Edib Bey'in belirttiğine göre, Üstad Mehmed Âkif, Paşa'nın "İslâmlaşmak" adlı eserini Fransızcadan Türkçeye tercüme ederken büyük zevk duyduğunu daima söylerdi. Paşa'nın diğer eserleri başkaları tarafından Türkçeye tercüme edilmişti. Üstad Âkif onları da büyük bir itina ile Türkçeye çevirmek istiyordu. Fakat vakti müsait olmadı. Ancak iki eserini tercüme edebildi: Biri bu, biri de Malta'da telif ettiği "İslâm'da Teşkilât-ı Siyâsiye."

Millî Mücadele'nin başarılı olma sürecinde Mehmed Âkif, ilginç bir biçimde Said Halim Paşa'nın Fransızca olarak yazdığı "İslâm'da Teşkilât-ı Siyâsiye" eserini tercüme ederek neşreder... Hiç kuşkusuz Üstad Âkif'in bu kitabı çevirmesinin özel bir anlamı ve önemi vardır.

* Geniş bilgi için bkz. Mehmed Ertuğrul Düzdağ, Said Halim Paşa- Buhranlarımız ve Son Eserleri, 6. baskı, İz Yayıncılık, İstanbul 2009; İsmail Kara, Türkiye'de İslâmcılık Düşüncesi, c. 1, Risale Yayınları, ss. 75- 174.