İran seçimlerinin düşündürdükleri “Tetikleme”

Bazen tek bir kelime, birçok şeyin özeti olabiliyor. İran seçimleri de öyle. Adeta bir fişek atıldı ve olaylar başladı. Muhakkak ki "domino etkisi" denen olayın tam bir göstergesi yaşanıyor. Yani bir tek domino taşı yerinden çekiliyor ve sırası ile hepsi harekete geçiyor ve dağılmaya veya yıkıma doğru başlatılan bir hareket kazanıyor. İşte, İran seçimlerinin akla getirdiği görüntü bu: 'Tetikleme'

Envanter tespiti:

İran 1979 yılından bu yana ABD ile mücadele içinde. İran şahının devrilmesi ile başlayan "Humeyni ihtilali" henüz bitmiş değil. Ayatullah'ları ile, Devrim Muhafızları ile ve çeşitli ve düzenlemeleri ile İran hayatının her safhasına hâkim bir durumda devam ediyor.

1979'dan bu yana İran'a büyük bir ekonomik ambargo uygulanıyor ama buna rağmen İran kendi başına silah, teknoloji ve ilim üreterek tahmin edilmeyecek bir ilerleme kaydetmiş bulunmakta.

Genelde:

İran her şeye rağmen, komşuları ile iyi ilişkileri sürdürmekte ve dünya politikasında kendine yer yapmaktadır. Türkiye ve Rusya ile ilişkileri iyi olduğu kadar, Orta Asya devletleri ve Kafkasya devlet ve toplulukları ile de ilişkileri gayet iyi düzeyde işlemektedir. Afganistan'daki etkisi büyüktür.

İran'ın Çin ile ilişkileri iyidir ve yükselen Asya gücü içindeki yerini pekiştirmektedir. Türkiye üzerinden Batıya açılan İran, Avrupa devletleri ile de ticaretini devam ettirmekte olup, komşusu Türkiye ile müşterek problem olan PKK terörü konusunda da Türkiye'ye yardımcı olmaktadır. Bu PKK konusunda, belki de bazı önemli sözde "stratejik ortaklar"dan daha çok yardım etmekte ve Türkiye'ye önemli bilgiler vermektedir.

İran, sessiz sedasız, Avrupa'nın birçok devleti ile ticaret ve özellikle teknoloji alış-verişinde bulunmakta ve gayri resmi olarak ABD firmaları ile de iş yapmaktadır.

İran, nükleer çalışmalarda bir hayli yol kaydetmiş ve petrol zengini bir ülkedir.

Bunların tümünden veya bir kısmından fazlası ile rahatsız olan birçok kimse mevcuttur.

Bu arada, bazı diğer gelişmeler de mevcuttur. İran'da yıllar içinde başa geçen bazı tanınmış siyasilerin hem çok nüfuz kazandığı, hem de maddi yönden zenginleştiği söylentiler arasındadır. Bu husus İran halkı tarafından pek de iyi karşılanmamakta ve alttan alta biriken ve kabaran bir öfke seline dönüşmektedir. Bunun sebebi, ülkede enflasyon ve işsizliğin önünün kesilememiş olması ve halkın ekonomik sıkıntılarının devam etmekte olması gösterilebilir. Cumhurbaşkanı Ahmedinejad'ın şeçildikten sonra bile kendi mahallesinde, mütevazı bir yerde oturmaya devam etmiş olması da bu şartlar içinde halkın gönlünü çok okşamıştır.

İçeride ve yakın çevrede:

Zaman içinde, İran'ın daha rahat bir siyasi atmosfere ulaşması sonucunda birçok yabancı kaynaklı sivil toplum kuruluşu (STK) İran'da faaliyetlerini arttırmıştır.  Eğitim ve lisan öğretiminden, çevre çalışmalarına kadar değişik STK'lar, İran içine büyük miktarda para akıtmaya başlamışlardır. Geçen yıl, İranlı siyasiler bu konuda şikâyetlerini ve huzursuzluklarını dile getirmiş ve özellikle "Soros" vakfının çalışmalarından duydukları rahatsızlığı ifade etmişlerdir.

Çeşitli Avrupa elçilikleri de İran içindeki faaliyetlerini arttırmış ve bu da hükümetin dikkatinden kaçmamıştır. Batı çephesinde bunlar olurken, Ortadoğu'da, birçok Arap devleti, özellikle Basra Körfezi etrafında ve diğer yerlerde İran ve Şii etkisinin artmasından çekinmeye başlamışlardır.

İsrail ise İran'ın nükleer merkezlerinin yok edilebileceği konusunda oldukça sık bahsetmeye başlamış ve Ahmedinejad ile son yıllarda süreki bir söz duellosu içine girmiştir.

İşin en garip ve acı tarafı da, Avrupa'da yaşayan devrik İran şahının oğlu son birkaç gündür CNN gibi televizyon kanallarında soruları cevaplarken, İsrail'e seslenerek, "İran'daki muhaliflere destek vermelerini" istemesi olmuştur.

Olayların tetiklenmesi:

İran'daki olayların medyadaki yansımalarına bakılınca dikkat çeken ilk husus, adeta bu sokak gösterilerinin beklenildiği izlenimidir. Nerede ise haberler olayların önünde gitmektedirler. Ellerdeki posterler İngilizce yazılmış olup, "Where is my vote?" (Oyum Nerede?)  demektedir. İran halkının bu kadar çok İngilizce bilip, öfkesini İngilizce ifade etmesi şaşılacak ve hatta komik kaçacak bir durumdur. Aynı cümleler eş zamanlı olarak yapılan Avrupa protestolarında da kullanılmıştır. Londra, Paris, Viyana gibi yerlerde de yaşayan İranlılar da sokaklara dökülmüştür. İran şahının oğlu derhal ön plana çıkmıştır. Acaba, nümayişcilerin "reform", "yenilik" diye talep ettikleri Şah rejiminin veya benzerinin geri gelmesi isteği midir?

İran ilk haftanın sonundan itibaren iki adım atmıştır.

1- En yüksek makam kabul edilen Ayatullah Hameney, bizzat Cuma hutbesini vermiş ve halkı sükûnete davet etmiş, sokaklardan çekilmelerini söylemiştir. Bir de yalnış sayıldığı iddia edilen 11 milyon oyun, çeşitli bölgelerde tekrar sayılacağını da ifade etmiştir.

2- İki gün sonra sular hâlâ durulmayınca, bu sefer Devrim Muhafızları, gösteri düzenleyenleri sokakları terk etmeye davet etmiş ve "Böyle yaparak, sadece İran'ın çıkarlarını zedeliyorsunuz, 'işbirlikçi durumuna' düşüyorsunuz. İş sabırla halledilsin" çağrısını yapmışlardır.

Bu arada başka bir gelişme de muhalefet tarafında olmuştur. Oy sayım sözüne ve Devrim Muhafızları'nın uyarılarına rağmen, Musavi, gençleri protesto gösterilerine devam etmeye çağırmıştır.

Sonuç:

İran hakkında acele hüküm vermek yalnış olur. Batıyla, ilk defa İngilizler, sonra Ruslar, şimdi de ABD ile çok uzun nefesli mücadeleler yürütmüş olan İran, en beklenmedik tepkileri verebilir.

Bütün yabancı STK'ların faaliyetlerini durdurmasını isteyen İran, yabancı elçiliklere de İran'ın iç işlerine karışmayı bırakmayı ve göstericileri kışkırtmayı durdurmalarını istemiştir.

Yabancı elçilikler, gösteriler başladığından beri kapılarını açarak yaralılara ve polisten kaçanlara sığınma vermiştir, ama bunun yabancı ülkelere sığınma hakkı olmadığını da hatırlatmıştır.

Yabancı elçilikler kendi aile ve çocuklarını hızla İran'dan göndermeye başlamışlardır. Ama orada bulunan yabancı STK'ları da desteklemeye devam etmektedirler.

Musavi'nin yabancı elçilik ve misyonlarla arasının gayet iyi olduğu bilinmekte ve birçok Avrupa gazetesinde de yazılmaktadır. Avrupalılar, Musavi'yi daha Avrupa ve Batı'ya yakın bulmaktadırlar.

İşin en enteresan yönü ise reformcu olarak tanınan Musavi'nin aslında ülkedeki dini liderlerin kontrolünün artmasını sağlayacak tedbirlerin alınmasını istediği de bilinmektedir.

Buna karşılık, katı ve sert olarak tanıtılan Ahmedinejad'ın ise daha halkçı ve cumhuriyetçi bir rejime doğru gitmek istediği de bilinmektedir.

Kısacası, İran'ın içinde de ayrı gruplar olduğu kadar, eski komünistler de iş başındadır. Ama siyasette ağırlıkları olan "Bazariler" henüz sessiz kalmaktadırlar.

Özetle, İran'ın tarihini bilmeden, yakın geçmişte Batı ile yaşadıkları hatırlanmadan, Şii mezhebinin uygulanışı tam olarak anlaşılmadan, İran hakkında hüküm yürütmek yalnış olur.

Olaylar, Batı medyasının yansıttığı gibi değil. Biraz da İran açısından bakarak ve bölge gerçekleri doğrultusunda analiz yapılmalıdır.

Son alınan haberlere göre, devrim muhafızları yüzlerce mezarın kazılarak kullanıma hazır edilmesi emrini vermiş bulunmaktadır.

Oylar yeniden sayılmaktadır.

Batı ve bazı diğer güçler, İran'la savaşmayı daha tehlikeli ve pahalı bulduklarından, bunun adeta onda biri fiyatına İran'ı içten karıştırıp çökertme işini gerçekleştirmeyi daha akıllıca bulmaktadırlar. İran da bunun farkındadır. Bu sebeple İran da hem fiziki, hem de psikolojik savaşın gereklerini yerine getirmektedir. İlerleyen günler durumu biraz daha netleştirecektir.