Hacı Bektaşı Veli

13. asrın başlarında Horasan civarından gelerek Anadolu'ya yerleşen mutasavvıf şair Hacı Bektaş-ı Veli, halk, asker ve ümera nezdinde saygınlığıyla Yeniçeri Ocağı'nın piri kabul edilmiş bir gönül adamıdır. Devletin hem siyasi hem ekonomik alanda karışık olduğu, yönetimde bölünmelerin ortaya çıktığı bir dönemde Anadolu birliğinin sağlanmasına yardımcı olmuş, eğitime çok önem vererek çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir. Arapça ve Farsçayı kitap yazacak kadar iyi öğrenmiş, birçok ilmi tahsil ederek öğrencilerini yetiştirmiştir. Rivayetlere göre "Kadınlarınızı okutunuz" diyerek daha o devirde eğitimi hayatın her alanında önemsenmesi gerektiğini belirtmiş, kadınların da okuması gerektiğini belirterek, Türk inanç, âdet, gelenek ve göreneklerini içine alan kendine özgü bir öğreti, bir üslup geliştirmiştir.

Tasavvufî düşüncenin Anadolu'da yaygınlaşmasında kuşkusuz Hacı Bektaş-ı Veli'nin önemli bir yeri vardır. "İncinsen de incitme, hiçbir insanı ve milleti ayıplamayınız", "her ne ararsan kendinde ara" gibi prensipleriyle tasavvuf alanında zengin bir kültür oluşturmaya gayret etmiş, toplum hayatının merkezine tasavvufi düşünceyi yerleştirmiştir.

İnsanın kendisini dinlemesini, "kendini bilen Rabbini bilir" düsturunca eşya ve kâinatla iletişim halinde olmasını hayat görüşü olarak benimsemiş, Kitâbü'l Fevâid adlı eserinde dostluğa özellikle değinmiştir: "Eğer daima cennette olmayı istersen herkesle dost ol ve kimseye karşı kin tutma. Merhem ve mum gibi ol, diken olma." Yine "kimsenin ayıbını görmeyen cana aşk olsun, ayıpları örtücü ol" gibi ifadeleriyle gönülleri "hoşgörü" ile bir arada tutmaya çabalamıştır. Aynı zamanda toplumu oluşturan fertlerin fedakârlıklarını şöyle değerlendirir: "mal cömertliği zenginlerin, ten cömertliği gazilerin, can cömertliği âşıkların, gönül cömertliği ariflerindir."

Geride bıraktığı Kitâbü'l Fevâid, Fatiha Suresi Tefsiri, Hacı Bektâş Veli Nasâyıhı, Tefsir-i Besmele, gibi eserlerinin arasında, Makâlât Hacı Bektâş-ı Veli'nin görüş ve düşüncelerini, hikmetli sözlerini derli toplu dile getirdiği önemli bir kitabıdır. Makâlât, farklı fikirlerini, tasavvuf ve medeniyete dair çok yönlü düşüncelerini içermezse de, insanın nefsine dair sufî bir yaklaşımı ele alan, şeriat, tarikat, marifet ve hakikatin dört ana kapı olduğunu belirterek, kırk makamı anlatan bir kitaptır. Kırk makam bu dört ana kapılara girildikten sonra çıkılacak, vahye/hakikate ulaşılacak kırk merdivendir. Kitabın amacının ne olduğu sorusuna gelince, kitap bu makamları çıkacak olan insanı ilahi vahye götürmeyi amaçlayarak, ahlaken yücelişini, kalben dirilişini gerçekleştirmek ve insanı mutluluğun üretildiği yere nasıl gidileceği konusunda nasihatler vermek olduğunu söyleyebiliriz.

Hacı Bektaş-ı Veli'nin en tanınmış eseri olan Makâlât, bazı rivayetlere göre de Mevlana'nın Mesnevi eserinin bir özü gibidir. Kitabın girişinde âdemoğlunun dört türlü nesneden, sırasıyla toprak, su, ateşten ve yelden (rüzgâr) yaratıldığını ifade eden Hacı Bektaş-ı Veli, "küllü şey'in yer'ciu ilâ aslihi..." (Her nesne aslına döner)  diyerek, toprak su ateş ve yel'in dışında insanı "insan" kılan özü sorgular.

Makâlât, insanın toplum nazarında nasıl bir insan olacağından önyargılardan kurtulması gerektiğine kadar birçok mesele içeriyor. Bu meseleleri kısaca şöyle sıralayabiliriz: Toplumla iç içe yaşadığını her an düşünerek toplumun nabzını tutmak ve ona göre davranmak, ruh olgunluğunu arttırarak kâmil bir insan olmaya çabalamak, temiz giyinmek, cömert olarak zenginliğin hakkını vermeye çalışmak, özeleştiri yapabilmek, sabretmek, emin insan olabilmek... Kısacası kendini bilmek, eşyayı bilmek, yaratıcıyı bilmek... Kâinat ile iletişim halinde olarak her an kendini aynanın karşısına çıkararak sorguya çekmek, kâinata ilahi tecellinin yansıdığını hissederek yaratılanı sevmek...

Kitabı yayına hazırlayan A. Sait Aykut'un bu çalışması, Türkiye Diyanet Vakfı'nın Sayın Veliyyettin Hürrem Ulusoy'dan alarak günümüz Türkçesiyle yan yana hazırlatıp bastırdığı orijinal Osmanlıca nüshaya ve Prof. Dr. Esat Coşan tarafından sunulan Makâlât incelemesine dayanıyor. Makâlât hakkında daha ayrıntılı çalışma yapmak ve okumak isteyenler, bu eserlere de başvurabilirler.