Bir roman olarak Âsım ve edebiyatımıza etkileri

T. Yazarlar Birliği İstanbul Şubesi'nde dün yılın son roman seminerinde konu olarak Mehmet Âkif'in Safahat'ındaki Âsım adlı müstakil eserini bir roman olarak ele alıp edebiyatımıza etkilerine dikkati çektik. Özellikle Nâzım Hikmet'in manzum hikâyeleri ile Kuva-yı Milliye Destanı ve Memleketimden İnsan Manzaraları yanında, Halit Fahri'nin manzum piyesleri ve Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ındaki manzum anlatımlara etkileri üzerinde durarak, Âkif'in genel olarak çağdaş Türk edebiyatına etkilerini inceleyip benzer metinleri karşılaştırmaya çalıştık. Mehmet Âkif Yılı'nda onun bazı özelliklerinin gündeme getirilmesi ve görmezden gelinen Türk edebiyatına etkilerinin incelenmesi gerekiyor. Çünkü bunları bilmeyenler çeşitli vesilelerle Âkif'in şiiri üzerinde vukufsuz bir tarzda konuşmaya ve onun bugün için önemsiz olduğuna dair imalarda bulunmaya bile kalkışabiliyorlar.

Her şeyden önce Mehmet Âkif'in büyük bir şair olduğu ve yedi şiir kitabı yayınladığı çoğu zaman dikkate alınmaz. Çünkü Âkif'in Türk dilî çevrelerdeki kabul biçimi onun fikrî ve edebi değeri üzerinde yeterince durulmasına engel oluyor. Bazı sevgiler ve sahipleniş biçimleri estetik değerlerin ikinci planda kalmasına yol açabilmektedir. İmam-Hatip kökenli genç vaizlerle akademisyenlerin estetik değerler yerine iman ve İslam anlayışını ön plana çıkarması, maalesef yalnız Âkif'in değil, Necip Fazıl ile Sezai Karakoç'un da yeterince anlaşılmasını önlüyor. Bu da elbette kültürel bakımdan çeşitli zaaf ve boşluklar oluşturmaktadır.

Mehmet Âkif ve Safahat üzerinde yetersiz bilgi ve donanımla konuşmaya, onun bazı yönleriyle önemsiz olduğuna dair imalarda bulunmaya çalışanlar, son yıllarda ortaya çıkan bazı genç şair ve araştırmacılardır. Böyle ilgi çekici sözler söylemeden önce, Âkif ve devri üzerinde yeterli bir araştırma yapıp yapmadıkları bilinmiyor ama edebiyat adına konuşanların her şeyden önce yeterli bilgi ve belgelere sahip olmaları gerekmektedir.

Ele aldığı konunun işlenişi bakımından hem romana, hem de tiyatro eserine benzeyen Âsım kitabı için Süleyman Nazif "bir şiir mûcizesi" derken, Cenap Şehabeddin de çok över.

Asım'ın nesli kimlerdir

Bu sayfada yazan Fahri Güven dostumuz, yine burada yayınlanan Asım adlı yazısının baş tarafında şöyle bir açıklama yapar: "Âkif'in yaşamında üç Âsım'ın çok önemli yeri vardır. Bunlardan ilki Köse Âsım Efendi, ikincisi Hâfız Âsım, üçüncüsü ise Âsım Şakir'dir.

"Üstad Âkif'in hayatındaki bu üç şahsiyetten ilk olarak Köse Âsım Efendi'yi ele alalım:

"Köse Âsım Efendi onun şiirinde gerçekte olduğu gibi bilge bir Hoca olarak yer alır. Âkif'in bu âlime karşı büyük saygısı vardır. Bu büyük bilge aynı zamanda babasının da hocasıdır ve Şairimiz daha onu küçük yaşlarda tanımıştır. (...) Üstad Âkif'in ideal gençliği için "Âsım" ismini seçmesi kanaatime göre sahabelerden mülhem bir yaklaşımdır. Bu noktada ilk akla gelen isim "Âsım bin Sabit"tir. Bu sahabe, Ensar'dan İslâm'ı seçen büyük bir kahramandır. Akabe Biatlarında bulunmuş, Bedir ve Uhud savaşlarına katılmıştır. Hz. Peygamber ise bir hadislerinde "Harb edecekler, Âsım'ın usulüyle harb etsinler" buyurmuştur. Hatta gösterdiği kahramanlıklar nedeniyle onun başını getirene Mekkeli müşrikler yüz deve vaad etmişlerdir. Bu değerli sahabe Yevm-i- Recî Vak'asında şehid olmuştur. Yine bu bağlamda sahabeden Âsım adıyla bazı şahsiyetler de vardır: Âsım b. Ebi Cebel, Âsım b. Hadred, Âsım b. El- Hakem, Âsım b. Süfeyn, Bedir ehlinden Âsım b. Adiy, ashabın önde gelen kahraman şairlerinden Âsım b. Amr Et- Temimî bunlardan bazılarıdır.

"Diğer taraftan Tabiiden ve âlimlerden bu ismi taşıyan pek çok şahsiyet vardır. Fakat Üstad Âkif'in esin kaynağının ilk bahsettiğimiz Âsım bin Sabit olması muhtemeldir. "Asım bin Sabit'in", özellikle de Hz. Peygamber tarafından övülmüş bir şahsiyet olması kanaatimizi daha da güçlendirmektedir.

"Üstad Âkif ise "Âsım" adlı esrinde bütün ümidini gençliğe bağlamıştır. Çünkü bilgi ve fazilet ancak onda, dilediği kemâlde toplanabilir. Onun için ideal genç, ahlâkî saffetini, vicdanî nezâhetini muhâfaza ederek müsbet ilme kendini veren ve müsbet ilim yolunda muvaffak olan bir modeldir. Fazileti çok derin ve çok kuvvetli olan, fakat fazileti, son üç asrın yürüyen ilmiyle birleştirememek yüzünden bünyevî kudreti felce uğramış gibi görünen Türk milletini fennin şevketiyle techiz ederek onun durgun faziletine hız verecek, bilgi ve faziletle yeni mesud yurdu kuracak bir modeldir, Âsım'ın nesli..."

Elbette Âsım bin Sabit isimli sahabenin daha iyi anlaşılması için "Yevm-i- Recî Vak'ası"nın bilinmesi gerekir. Müşriklerin tuzağına düştüğü zaman onları çıldırtan cesareti ve Allah'ın lutfuyla cesedinin korunması ayrıca ele alınacak değerde müthiş bir hikâyedir.

Âkif ve Âsım

Bugünkü Türkiye, daha çok 20. yüzyılın başındaki şair ve fikir adamlarının rüyasıdır.

Bu Türkiye rüyalarının bir kısmı yabancılaşmayı hedef alır. Bazılarınınki açıkça iflas ettiği için kendileri de itiraf ediyor. Bunlardan bazıları üzerinde belgeseller, drama dizileri yapılıyor ve yapımcıları bile bu rüyaların birer kâbus olduğunu vurgulamaktan kurtulamıyor.

Çanakkale Şehitleri için savaşın en hararetli günlerinde yazdığı şiir, Asım adlı tek şiirlik manzum diyaloglar kitabına girmiş, fedâkâr ve idealist gençliğin destanı olmuştur. Bu gönüllü medreseliler savaşının nasıl bir bağımsızlık meşalesi yaktığını ve bunun da Birinci Dünya Savaşı mağlubiyetinin ardından İstiklâl Savaşı'nın ışığı olduğu biliniyor. Anadolu'nun her tarafında şahlanan direniş hareketleri Mehmet Âkif'ten daha büyük bir sözcü bulamamıştır.

Biz her türlü çileye ve sıkıntıya rağmen, bu milletin tarihi misyonuna bağlı şair ve yazarlarımızın Türkiye rüyalarından milletimizi haberdar etmeyi ve bu rüyalar etrafında ittifak etmeyi bilmeliyiz. Eğitim ve öğretimde iyi örnekler neden gerekiyorsa, Mehmet Âkif'le onun gençliğe örnek gösterdiği Âsım'ın vasıflarını da öyle öğretmeliyiz. Çünkü bu nesil Çanakkale ve İstiklâl Savaşları'nı kazanmış, Osmanlı'nın küllerinden yeni bir devlet ortaya çıkarmıştır.

Bu milletin sahte elitlerle ruhen yabancılaşmış aydın ve politikacılar tarafından yönetilmesine de epeyce bir zaman tahammül edilmiştir. Bunun önlenmesi için verilen demokratik mücadeleler çeşitli darbelerle önlenmeye çalışılmış; iç ve dış destekli derin güçler bu milletin iradesine her dönemde ipotek koymaya çalışmış ama başaramamışlardır.

Mehmet Âkif de Ömer Seyfeddin, Yahya Kemal, Necip Fazıl ve Arif Nihat gibi çağdaşımız olan şahsiyetlerle birlikte insan ve dünya görüşümüzün temsilcileri olarak dikkatle ele alınıp gençliğe tanıtılması gerekir. Bunu da kamu kuruluşlarının her yıl daha farklı programlarla sürdürmesi, ruhî değerlerimizin ve mânevi dünyamızın teşekkülündeki yerlerini ve mesajlarını her nesle anlatmaya çalışmaları millî bir görevdir. Bunların temsil ettiği değerlerin anlamı, Âkif ile Asım'ın Nesli'nin bu toplumun tarihi oluşumundaki önemli yerleri iyi bilinip gençlere benimsetilmeden, bu ülkenin geleceği belirsizdir, yabancılaşmanın tehdidi altındadır.

İstiklâl Marşımızın şairi Mehmet Âkif ile yakın dostlarının ahlâkî vasıflarıyla her alandaki tutumlarının, yalnız bizim için değil, insanlığın kurtuluşu için vazgeçilmez birer değerdir. Bunların önemi üzerinde yeterince durulmazsa, resmî ideoloji taraftarlarının telâkkileri egemen olur, Tevfik Fikret'le Nâzım Hikmet de gençliğimize örnek gibi sunulur.

Tevfik Fikret'in Haluk adlı oğlunu bu milletin gençliğine örnek göstermesi, daha kendi hayatında iflas etmiş bir proje oldu. Mühendislik tahsili için Avrupa'ya gönderdiği oğlunun kendi gibi dinsiz değil de bir proteston rahibi olmak istemesi, elbette Tevfik Fikret'in ne kadar büyük bir aldanış içinde olduğunu gösterdiği halde, ne o ve ne de onun gibi düşünenler bundan bir ders almadılar. Bu dersi hakkıyla alamayanlardan biri de Nâzım Hikmet oldu.

Nâzım Hikmet, Kuva-yı Milliye Destanı ve Memleketimden İnsan Manzaraları'nda yeni Türkiye'nin ruhunu kavrayamadığını ortaya koyduğu gibi gençliği doğru yönlendiremedi.

Âkif ile Asım'ın Nesli'nin bu toplumun oluşumundaki önemli yerleri iyi bilinip gençlere benimsetilmeden, bu ülkenin geleceği belirsiz olur, yabancılaşmanın tehdidi altında kalır.