Cumhuriyet'in 'ilk darbesi'

Yarım yüzyıl önce yapılan ve ''60 darbesi'' veya ''60 ihtilali'' olarak da adlandırılan 27 Mayıs müdahalesi, birçok ilkin başlangıcı oldu. 1960 ihtilali, dönemin Başbakanı Adnan Menderes ile Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın idamı ile sürdü.

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk askeri müdahalesinin yapıldığı 27 Mayıs 1960, ülkenin çok partili hayata geçişinin sancıları sürerken yaşandı.

Yarım yüzyıl önce yapılan ve ''60 darbesi'' veya ''60 ihtilali'' olarak da adlandırılan olayın öncesinde, siyasi gündem büyük çalkantılara sahne oldu ve birçok olay yaşandı.

Anadolu Ajansı'nın arşivinden ve çeşitli kaynaklardan yapılan derlemelere göre, 1960 öncesine kısa bir göz atılırsa, 14 Mayıs 1950'de DP'nin iktidara gelmesi, birçok ilklerin de başlangıcı oldu. DP'nin İstanbul milletvekili Adnan Menderes tarafından 22 Mayısta kurulan 19. Cumhuriyet hükümeti bir yılını bile doldurmadan 8 Mart 1951'de istifa etmek zorunda kaldı. Adnan Menderes, 9 Martta 20. Cumhuriyet Hükümetini kurdu ve DP Genel Kongresi'nde yeniden genel başkanlığa getirildi.

1954'te yapılan genel seçimlerde DP parlamentoda 489 sandalye elde ederken, CHP 31 milletvekilliğini aldı. 17 Mayıs 1954'te 21. Cumhuriyet Hükümetini kuran Adnan Menderes, Meclis'ten güvenoyu aldı ve 1955'te Fuad Köprülü Başbakan Yardımcılığına, Fatin Rüştü Zorlu ise Devlet ve Dışişleri Bakanlığı'na atandı.

22 Ağustos'ta 1958'de Genelkurmay Başkanlığına Orgeneral Rüştü Erdelhun, Kara Kuvvetleri Komutanlığına ise Orgeneral Cemal Gürsel getirildi.

Başbakan Adnan Menderes 6 Eylül 1958'de Balıkesir'de yaptığı mitingde, muhalefeti eleştirerek, ''İdam sehpalarında can verenlerden ders alsalar ya'' cümlesini kullandı. Bu sözlere bir gün sonra muhalefet lideri İsmet İnönü, ''Sehpalar kurulursa nasıl işleyeceğini kimse bilemez'' yanıtını verdi.

UÇAK KAZASI VE MUCİZEVİ KURTULUŞ

Başbakan Menderes ve Türk heyetini taşıyan uçak Gatwick Havaalanı yakınlarında 17 Şubat 1959'da düştü. Menderes'in mucizevi biçimde kurtulduğu uçak kazasında 14 kişi öldü. Bu olay bir süre ülke gündeminde ilk sırada yer aldı. İngiltere'deki kısa tedavisinin ardından Menderes'i Türkiye'ye dönüşünde İstanbul'da büyük bir kalabalık karşıladı. Menderes tezahüratlar karşısında duygulanarak ağladı, yol boyunca arabası durduruldu. Menderes, kaldığı otele 4 saatte ulaşabildi.

22 Mayıs'ta ''haberleşmeye'' sansür koyan Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı, 5 kişinin bir araya gelerek dolaşmasını yasakladı.

''Darbe''den bir gün önce 26 Mayıs 1960'da, ''Genelkurmay Başkanı Orgeneral Erdelhun, TSK mensuplarına yönelik yaptığı konuşmada, ''Silahlı Kuvvetler'in DP hükümetine bağlı olduğunu'' söyledi. Ancak TSK'nın tümünde durumun böyle olmadığı, ertesi gün ortaya çıkacaktı.

''DP hükümetinin faaliyetlerinden ve Adnan Menderes'in askere yönelik söylediği iddia edilen sözlerden'' rahatsızlık duyan bazı general ve subayların oluşturduğu 38 kişilik komite, 26 Mayıs'ı 27 Mayıs'a bağlayan gece Harp Akademisinde bir toplantı yaptı ve 27 Mayıs'ın ilk saatlerinde tanklar hareket etti. Albay Alparslan Türkeş tarafından radyoda okunan ilk bildiri ile ''ihtilal'' bütün dünyaya duyuruluyordu.

Aynı gün, Milli Birlik Komitesi (MBK) kuruldu ve Başkanlığına Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Cemal Gürsel getirildi. Cemal Gürsel başkanlığında, 28 Mayıs'ta  hükümet oluşumuna gidildi. Gürsel, devlet ve hükümet başkanlığı, TSK Başkomutanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı yetkilerini üstlendi. Başbakan Menderes, Kütahya yolunda tutuklandı.

30 Mayıs'ta Cemal Gürsel, 24. Cumhuriyet Hükümet'ini kurdu.

15 Eylül'de Yassıada Mahkemesi, kapatılan DP'nin 15 üyesi hakkında ölüm, 32 üyesi hakkında müebbet hapis cezası verildiğini açıkladı.

16 Eylül'de Fatin Rüştü Zorlu ile Hasan Polatkan idam edildi.

17 Eylül'de Adnan Menderes idam edildi. Milli Birlik Komitesi, 65 yaşını aşan Celal Bayar ile idam kararları çoğunlukla alınan öteki hükümlülerin cezalarını müebbete çevirdi.