Ayasofya'nın bilinmeyen efsaneleri

İstanbul Üniversitesi (İÜ) ve İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti (AKB) Ajansı'nın desteğiyle, Yrd. Doç. Dr. Ferhat Aslan'ın, 5 yıl süren araştırmalar sonunda kaleme aldığı ve bugüne kadar bir araya getirilmemiş yaklaşık 100 efsanenin yer aldığı ''Ayasofya Efsaneleri'' kitabı, Ayasofya'nın bilinmeyenlerini merak eden okuyucuları cezbedecek. Aynı zamanda doktora çalışması olan ''Ayasofya Efsaneleri'' kitabının yazarı İ.Ü Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Türk Halk Edebiyatı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Aslan, kitap üzerinde çalışmaya 2005 yılında başladığını anlattı.

Bu çalışmanın ilk adımını, Ayasofya ile ilgili yazılı kaynakları tespit için kütüphanelerde yaptığı araştırmaların oluşturduğunu ifade eden Aslan, bu araştırmalardan hareketle Ayasofya efsanelerine yer veren Latin harfli Türkçe eserlerin tespit edildiğini ve bu eserlerdeki efsanelerin derlendiğini dile getirdi. Aslan, tespit ettiği eserlerin kaynaklarını incelediğinde, Ayasofya efsanelerine yer veren eski harfli matbu eserlere, onların da kaynaklarını incelediğinde zamanla eski harfli yazma eserlere yani Ayasofya risalelerine ulaştığını belirtti.

Ayasofya risalelerinin, gerek Ayasofya efsanelerine zemin hazırlamaları yönünden, gerekse yer verdikleri efsaneler yönünden bir derlemeye tabi tutulduğunu ve sınıflandırıldığını belirten Aslan, yazma eserler üzerine yürütülen çalışma devam ederken, bir yandan da günümüz insanının hafızasındaki efsanelerin sözlü kaynaklardan derlendiğini, derlenen bu efsanelerin deşifre edilerek tasnif edildiğini ifade etti.

Yrd. Doç. Dr. Aslan, Ayasofya efsanelerinin geçmişten bugüne gelinceye dek, hangi kültür ortamlarında nasıl yayıldığını belirlemek amacıyla, elektronik kaynaklardan da derleme çalışmalarının yapıldığını söyledi.

Yrd. Doç. Dr. Ferhat Aslan, geçmişten bugüne gelen pek çok Ayasofya efsanesinin bulunduğunu belirtti.

''Ayasofya'ya yüklenen bu anlamlar yaşadıkça, farklı kültürlerin ve milletlerin farklı Ayasofya algıları var oldukça, kısacası Ayasofya var oldukça, bu efsaneler yaşamaya ve bu efsanelere yenileri eklenmeye devam edecektir'' şeklinde konuşan Aslan, ''Çalışmalarımda tespit ettiğim efsane sayısı, varyantsız (değişikliğe uğramış efsane metinleri hariç) olarak yüzü bulmakta. Bu rakam, Ayasofya'yı dünyada çok müstesna bir yere taşımaktadır'' dedi.

Efsaneleri, Ayasofya'nın tarihine uygun, içerikleri bakımından kronolojik bir tasnife tabi tuttuğunu anlatan Aslan, efsanelere ilişkin şu bilgileri verdi: ''Buna göre Ayasofya efsaneleri, dörde ayrılıyor. Birincisi; 'Bizans Dönemi Ayasofya Efsaneleri' başlığı altında toplanan 'Ayasofya'nın Yapılışı ile İlgili Efsaneler', 'Bizans Dönemini Konu Edinen Ayasofya Efsaneleri', 'İstanbul'un Fatih Sultan Mehmed Tarafından Kuşatılması Esnasını Konu Edinen Ayasofya Efsaneleri'. İkincisi; 'Osmanlı Dönemi Ayasofya Efsaneleri' başlığı altında toplanan 'Fatih Sultan Mehmed'in Ayasofya'ya Girişi ve Ayasofya'nın Tekrar Kiliseye Çevrileceği ile İlgili Efsaneler', 'Ayasofya'nın Camiye Çevrilmesi ile İlgili Efsaneler', 'Osmanlı Dönemini Konu Edinen Ayasofya Efsaneleri'. Üçüncüsü; 'Cumhuriyet Dönemi Ayasofya Efsaneleri' başlığı altında 'Ayasofya'nın Müzeye Çevrileceği ile İlgili Efsaneler' ve 'Ayasofya'nın Tekrar Camiye Çevrileceği ile İlgili Efsaneler'. Dördüncüsü ise 'Ritüele Dönüşen Ayasofya Efsaneleri'.''