Astana – Taşkent Yakınlaşma eğilimi mi ortaya çıktı?

Bölgeye yönelik bir dizi tehdit ve baskının yükseldiği bir dönemde Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev'in  Özbekistan ziyareti, iki  ülke  çıkarlarının uyuştuğunun  sinyalidir  belki  de.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev'in, Özbekistan lideri İslam Kerimov'un daveti üzerine Özbekistan'a yaptığı resmi ziyaret, yerel düzlemde olduğu kadar, yurtdışından da siyasetçiler, siyaset bilimciler ve medya tarafından özel bir ilgiyle karşılandı. Her iki devletin Orta Asya ülkelerinin bölgesel entegrasyonu konularındaki önemi dolayısıyla bu ilgi anormal bir şey değil.

Geçtiğimiz günlerde (16-17 Mart) Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Sovyetler Birliği'nin mevcut olduğu dönemde "Doğunun yıldızı" olarak anılan ülkeye resmi ziyarette bulundu.

Hatırlandığı üzere, her iki ülkenin de bağımsızlığını kazanmalarının ardından Kazakistan lideri her seferinde Taşkent'in Astana için bölgedeki önemli stratejik partnerlerinden biri olduğunu vurgulamıştır. Tarihin çeşitli zamanlarında dengelerin değiştiğini, fakat Orta Asya'nın iki "istan"ının başkanları arasındaki ilişkilerin her zaman güvenilir ve karşılıklı saygı üzerinde inşa edildiğini söyleyebiliriz.

Nursultan Nazarbayev'in eski arkadaşı İslam Kerimov ile "açık yüreklilikle ve iyi niyetle", bölgede çeşitli alanlarda odaklanan sorunlar için uzlaşmacı çözümleri belirlemeyi teklif etmek amacıyla bu görüşmeye hazırlandığı belirtiliyordu. Görünen o ki; bu yaklaşım, Özbekistan Cumhurbaşkanı tarafından anlayışla karşılandı. Başka bir şekilde, muhtemelen, olamazdı da.

Bir dizi modern tehdit ve meseleler tarafından gelen baskının yükseldiği bir dönemde Nazarbayev'in Özbekistan ziyareti, iki ülke çıkarlarının uyuştuğunun sinyalidir belki de.

Kazakistan ve Özbekistan'ın yakınlaşma eğilimini doğrulayan kanıt Kerimov'un AGİT zirvesinin Kazakistan'ın başkanlığı çerçevesinde gerçekleştirilmesi konusundaki Nazarbayev'in inisiyatifini desteklemesi olmuştur. Nazarbayev'in belirttiği gibi: "... Bizim halklarımızın kökenleri aynıdır, bizi kardeşlik, iyi komşuluk tarihi birleştiriyor. Özbekistan hükümetini AGİT'teki başkanlığımızı ve AGİT zirvesinin Astana'da yapılmasını desteklediği için teşekkür ediyoruz."

Özbekistan Cumhurbaşkanı da, Kazakistan'ın aktif dış politikasını ve AGİT'teki başkanlığını desteklediğini belirtmiştir.

Taraflar ayrıca Orta Asya bölgesindeki su-enerji kaynaklarının ortaklaşa kullanımı için her iki devletin kabul edebileceği mekanizmaların en kısa zamanda hazırlanması ve Aral'ın kurtarılması konusunda çalışmalarını yürüten Uluslararası Fon'un faaliyetlerinin aktivizasyonu ile ilgili çalışmaların başlatılması konusunda uzlaşmış bulunmaktadırlar.

Nursultan Nazarbayev'in belirttiği gibi, Tacikistan'daki Rogun Su Elektrik Santralı ile ilgili olarak ve Kırgızistan'daki Kambarata tesislerinde ekolojik ve teknojen güvenliği ve su stokunun regüle edilmesi konularında da uluslararası denetlemenin yapılması gerekmektedir.

Kazakistan lideri, Özbekistan'a gelmeden once yaptığı açıklamada, Tacikistan Cumhurbaşkanı Rahman ve Kırgızistan Cumhurbaşkanı Bakiyev ile istişarede bulunduğunu belirtmiş ve "Onlar fiilen, böyle bir uluslararası denetimin yapılmasına hazır bulunmaktadırlar" demiştir.

Nazarbayev yaptığı açıklamada şu noktalara temas etmiştir:

* İslam Kerimov ile de bu konuda uzlaşmaya varıldı ve muayene sonuçlarını aldıktan sonra yeni tesislerin inşa edilmesi konusunda ortak çabalarımızla katkıda bulunacağamızı beyan ediyoruz.

* Şu andaki yeni şartlar içerisinde uzlaşı gerekliliği "zamanımızın ruhu" tarafından dikte edilen bir şeydir. Bu doğrutluda Afganistan'daki durum ortak endişelerimizin konusu olmaktadır. Her iki ülke de bu konuya büyük bir dikkat çekmektedir.

* Özbekistan sağlam olmayan komşu ile tehlikeli yakınlığını sürekli hisseden bir oluşum olmaktadır. 1999 ve 2000 yıllarında komşu Kırgızistan ile birlikte Özbekistan ordusu "Taliban" gerillalarıyla savaşmışlardır.

* Çok yakın bir gelecekte Afganistan'da askeri krizin çıkması ihtimaller içerisindedir. Ve böyle bir gelişmenin bütün Orta Asya'daki güvenlik durumuna mutlaka etkisi olacaktır. Bu gibi gelişmelere uluslararası terörizimle mücadele çerçevesinde hükümetlerimizin ortak çabaları ile karşı koymamız gerekir.

Görüşmeler esnasında ayrıca, iki ülke cumhurbaşkanları tarafından ortak beyanname imzalanmıştır. Bu beyannamede "Kazakistan-Özbekistan işbirliğinin güncel konuları ile ilgili ortak ilkeler" konusundaki mutabakat ve bir dizi hükümetlerarası anlaşmalar parafe edildi.

Tüm görüşmeler ile ilgili olarak, iki ülke basın açıklamalarıyla kamuoyunu gelişmeler konusunda haberdar ettiler. Özbekistan Cumhurbaşkanı Kerimov ziyareti, "Kazakistan Cumhuriyeti heyetinin bu resmi ziyareti Kazakistan-Özbekistan karşılıklı çıkar işbirliğinin gelişmesinde önemli bir gelişmedir. Bu ziyaret, ülkelerimiz arasında çok planlı ilişkilerin ileride de sağlamlaştırılması için karşılıklı ilginin bir kanıtı olarak görüldü" şeklinde değerlendirdi.

Uzmanlar ise yakınlaşmayı; "bütün olarak, Orta Asya'da oluşan sorun yumağı, biraz zor da olsa, çözülmeye yüz tutmuş görünüyor" şeklinde yorumluyor.

Yrd. Doç. Giray Saynur Bozkurt

(*Sakarya Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Böl. Bşk. Yrd.)